Iram, thường được gọi là “Iram của những cây cột”, xuất hiện trong chương 89 của Kinh Quran, gắn với bộ tộc ʿĀd. Các câu 6–8 nhắc đến ʿĀd, Iram “với những cây cột cao” và một nơi được mô tả là không có gì tương tự được tạo ra trên các vùng đất. Từ đó, Iram dần trở thành một trong những địa danh bí ẩn nổi tiếng nhất của truyền thống Arab.

Ảnh: grunge

Trong nhiều thế kỷ, câu chuyện về Iram được diễn giải theo hình ảnh một thành phố giàu có với những công trình đồ sộ giữa sa mạc, rồi biến mất không dấu vết. Đến thời hiện đại, nó còn được gắn với Ubar, địa danh huyền thoại thường được gọi là “Atlantis của sa mạc”. Tuy nhiên, có một vấn đề quan trọng: Kinh Quran không thực sự nói rõ Iram là một thành phố theo nghĩa khảo cổ học hiện đại. Cụm từ “những cây cột” cũng có nhiều cách diễn giải, chứ không nhất thiết phải mô tả những hàng cột bằng đá khổng lồ.

Bước ngoặt xảy ra vào cuối thế kỷ XX. Các nhà nghiên cứu sử dụng ảnh vệ tinh và dữ liệu viễn thám để lần theo những tuyến đường caravan cổ xuyên qua vùng sa mạc phía Nam Oman. Những dấu vết giao thông cổ dường như hội tụ về Shisr, một ốc đảo nằm ở Dhofar. Các cuộc khai quật sau đó phát hiện một khu định cư kiên cố từng đóng vai trò trạm trung chuyển trên tuyến buôn bán hương liệu.

Ảnh: feeoman

Shisr thực sự rất đáng chú ý. Công trình phòng thủ tại đây từng đứng cạnh một nguồn nước quan trọng, trong khi một phần kiến trúc đã sụp xuống một hố sụt hình thành do sự đổ vỡ của hệ thống hang đá vôi bên dưới. Phát hiện này khiến câu chuyện về một khu định cư “biến mất vào lòng đất” càng trở nên hấp dẫn.

Nhưng Shisr có phải chính là Iram hay Ubar trong truyền thuyết? Đây mới là điều chưa thể khẳng định. UNESCO ghi nhận Shisr là một địa điểm khảo cổ quan trọng trên tuyến buôn bán nhũ hương cổ đại, nhưng việc đồng nhất nó với Ubar vẫn được xem là một giả thuyết. Các nghiên cứu khảo cổ cũng lưu ý rằng “Ubar” có thể từng chỉ một vùng đất, một nhóm cư dân hoặc mạng lưới địa điểm thương mại, thay vì một thành phố duy nhất.

Ảnh: Wikimedia Commons

Vì vậy, câu trả lời thú vị nhất là Iram có thể có một hạt nhân lịch sử, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy Shisr chính là thành phố Iram được mô tả trong Quran. Khảo cổ học đã chứng minh rằng những cộng đồng và trung tâm thương mại lớn thực sự từng tồn tại giữa các sa mạc Ả Rập. Nhưng “thành phố nghìn cột” huyền thoại vẫn nằm ở ranh giới giữa lịch sử, truyền thống tôn giáo và trí tưởng tượng của con người.

Xem video: Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.