Ngày nay, Hội An được biết đến với những con phố cổ, mái ngói rêu phong và Chùa Cầu – công trình kiến trúc gắn liền với dấu ấn Nhật Bản. Phía sau vẻ trầm mặc ấy là câu chuyện về một thương cảng quốc tế từng có mối liên hệ mật thiết với các thành phố ven biển Nhật Bản, đặc biệt là Nagasaki, từ cuối thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII.

Những con thuyền nối hai bờ biển

Vào thời kỳ này, thương mại hàng hải châu Á phát triển mạnh mẽ. Những biến động chính trị tại Trung Hoa, nhu cầu trao đổi hàng hóa và sự mở rộng hoạt động của các thương nhân phương Tây đã thúc đẩy nhiều tuyến giao thương xuyên khu vực. Trong mạng lưới ấy, Hội An nổi lên như một thương cảng quan trọng của Đàng Trong nhờ vị trí thuận lợi gần cửa sông Thu Bồn, có thể kết nối vùng nội địa giàu sản vật với các tuyến hàng hải quốc tế.

Từ cuối thế kỷ XVI, thương nhân Nhật Bản bắt đầu đến Hội An ngày càng đông. Một trong những động lực thúc đẩy hoạt động này là chính sách cấp giấy phép thương mại của Mạc phủ Tokugawa. Những con tàu được cấp giấy phép có dấu ấn màu đỏ, gọi là Châu Ấn thuyền (Shuinsen), được phép ra nước ngoài buôn bán tại nhiều quốc gia Đông Nam Á.

Nhật Bản khi ấy có nhu cầu lớn về tơ lụa, đường, gia vị, gỗ quý và nhiều sản vật nhiệt đới. Trong khi đó, các thương cảng ở Đàng Trong có khả năng cung cấp nhiều mặt hàng mà thị trường Nhật Bản cần. Hàng hóa từ Việt Nam được đưa sang Nhật gồm tơ lụa, gốm sứ, đường, trầm hương, quế và các loại lâm sản. Ở chiều ngược lại, thương nhân Nhật mang đến đồng, tiền kim loại, sắt và nhiều sản phẩm thủ công.

Đặc biệt, trầm hương và kỳ nam của Việt Nam từng được giới quý tộc Nhật Bản ưa chuộng. Những loại hương liệu quý này có vị trí quan trọng trong văn hóa thưởng hương của Nhật Bản, nơi nghệ thuật Kōdō (hương đạo) phát triển thành một thú thưởng thức tinh tế. Theo một số tư liệu lịch sử, Tokugawa Ieyasu, người đặt nền móng cho Mạc phủ Tokugawa, cũng đặc biệt yêu thích loại gỗ hương quý có nguồn gốc từ Việt Nam.

Phố Nhật ở Hội An và cây cầu mang tên Lai Viễn

Sự phát triển của hoạt động thương mại đã khiến một bộ phận thương nhân Nhật Bản lựa chọn định cư lâu dài tại Hội An. Từ đó, một khu dân cư của người Nhật, thường được gọi là Nihonmachi (Phố Nhật), hình thành bên cạnh những khu phố của người Việt và người Hoa.

Cộng đồng này không chỉ duy trì hoạt động buôn bán mà còn mang theo phong tục, tín ngưỡng, ngôn ngữ và lối kiến trúc riêng. Sự hiện diện của người Nhật góp phần tạo nên diện mạo đa văn hóa của Hội An, nơi những cộng đồng đến từ nhiều quốc gia cùng sinh sống và trao đổi hàng hóa.

Chùa Cầu ở Hội An. Ảnh: Quốc Lê.

Công trình nổi tiếng nhất gắn với dấu ấn Nhật Bản tại đây là Chùa Cầu, còn gọi là Cầu Nhật Bản hoặc Lai Viễn Kiều. Cây cầu được cho là do thương nhân Nhật Bản xây dựng vào cuối thế kỷ XVI hoặc đầu thế kỷ XVII, bắc qua một con lạch nhỏ, kết nối các khu vực dân cư và thương mại trong đô thị.

Điểm đặc biệt của công trình là phần mái che phủ toàn bộ thân cầu, kết hợp giữa chức năng giao thông và không gian tín ngưỡng. Giữa cầu có một ngôi miếu nhỏ, tạo nên hình thức kiến trúc hiếm gặp trong các công trình cầu cổ ở Đông Á.

Năm 1719, khi chúa Nguyễn Phúc Chu đến Hội An, ông đặt tên công trình là Lai Viễn Kiều, mang ý nghĩa cây cầu đón bạn bè từ phương xa. Tên gọi này không chỉ thể hiện vai trò của Hội An như một thương cảng quốc tế mà còn gợi nhắc tinh thần cởi mở đối với những cộng đồng thương nhân ngoại quốc từng đến đây.

Ngày nay, Chùa Cầu trở thành một trong những biểu tượng nổi bật nhất của Hội An. Công trình cũng là minh chứng cho quá trình tiếp biến văn hóa giữa người Việt, người Nhật và người Hoa trong một đô thị thương mại phát triển mạnh mẽ.

Một câu chuyện đặc biệt khác kết nối Hội An với Nagasaki là mối tình giữa thương nhân Nhật Bản Araki Sotaro và Công nữ Ngọc Hoa, con gái chúa Nguyễn. Theo các tư liệu lịch sử Nhật Bản và Việt Nam, khoảng năm 1619, Araki Sotaro kết hôn với công nữ và đưa bà về Nhật Bản sinh sống. Tại Nagasaki, bà được gọi bằng cái tên Aniō-san, được cho là bắt nguồn từ cách phát âm tiếng Việt "anh ơi".

Đoàn rước Châu Ấn thuyền tại lễ hội Nagasaki Kunchi, tái hiện hình ảnh thương nhân Araki Sotaro và Công nữ Ngọc Hoa trên hành trình đến Nhật Bản. Ảnh: nagasaki365.com

Câu chuyện này trở thành một trong những biểu tượng giao lưu nhân văn giữa hai dân tộc. Hình ảnh Công nữ Ngọc Hoa vẫn được lưu giữ trong các lễ hội truyền thống tại Nagasaki, đặc biệt là lễ hội Nagasaki Kunchi, thông qua một đoàn rước có tên Aniō-san. Tại Hội An, câu chuyện cũng được tái hiện trong các hoạt động giao lưu văn hóa Việt – Nhật.

Mối liên hệ giữa hai thành phố vì thế không chỉ được hình thành từ những chuyến tàu chở hàng hóa mà còn từ những cuộc hôn nhân, quan hệ gia đình và sự giao thoa văn hóa vượt qua khoảng cách địa lý.

Khi những cánh buồm dần biến mất

Thời kỳ giao thương sôi động giữa Nhật Bản và Việt Nam bắt đầu suy giảm khi Mạc phủ Tokugawa thực thi những chính sách hạn chế hoạt động đi lại và buôn bán ở nước ngoài. Năm 1635, chính quyền Nhật Bản ban hành lệnh cấm người Nhật ra nước ngoài và buộc những người đang định cư ở nước ngoài phải trở về nước hoặc cắt đứt liên lạc với chính quốc. Điều này khiến hoạt động của Châu Ấn thuyền chấm dứt, đồng thời làm suy yếu các cộng đồng thương nhân Nhật Bản ở Đông Nam Á.

Tuy nhiên, sự kết thúc của hoạt động hàng hải không đồng nghĩa với việc các mối liên hệ giữa hai bên biến mất ngay lập tức. Tại Hội An, người Nhật được cho là vẫn tiếp tục sinh sống trong nhiều thập niên sau lệnh cấm. Những dấu ấn kiến trúc và văn hóa của họ dần hòa nhập vào đời sống đô thị địa phương.

Trong khi đó, Nagasaki trở thành cửa ngõ giao thương quan trọng của Nhật Bản với thế giới bên ngoài trong thời kỳ hạn chế giao thương quốc tế. Những tư liệu ngoại giao và thương mại được lưu giữ tại Nhật Bản cho thấy quan hệ với các chính quyền ở Việt Nam vẫn được quan tâm trong thời kỳ Edo. Đặc biệt, tập tư liệu Ngoại phiên thông thư (Gaiban Tsusho), được biên soạn vào đầu thế kỷ XIX, lưu giữ nhiều thư từ trao đổi giữa Mạc phủ Tokugawa với các chúa Nguyễn và chúa Trịnh trong giai đoạn 1601–1694. Đây là nguồn sử liệu có giá trị để nghiên cứu quan hệ ngoại giao, thương mại và việc bảo hộ thương nhân Nhật Bản tại Việt Nam.

Sau nhiều thế kỷ, câu chuyện giao thương Việt – Nhật vẫn hiện diện trong cảnh quan và ký ức của hai quốc gia. Năm 1999, Hội An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới nhờ những giá trị nổi bật của một thương cảng Đông Nam Á được bảo tồn đặc biệt tốt. Trong những giá trị ấy, dấu ấn giao lưu với Nhật Bản là một phần quan trọng tạo nên bản sắc của đô thị cổ.

Nhìn từ hiện tại, hành trình từ Hội An đến Nagasaki cho thấy quan hệ Việt Nam – Nhật Bản không phải là mối liên kết chỉ mới hình thành trong thời kỳ hiện đại. Từ những chuyến tàu Châu Ấn, những khu phố thương nhân Nhật Bản đến cây cầu Lai Viễn và câu chuyện Công nữ Ngọc Hoa, lịch sử đã để lại một nền tảng giao lưu lâu dài. Những dấu tích ấy cũng nhắc nhở rằng, thương mại không chỉ vận chuyển hàng hóa giữa các quốc gia mà còn có thể đưa con người, văn hóa và những giá trị tinh thần đến gần nhau.