Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) khẳng định, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về khoa học cơ bản có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện tại, đặc biệt khi nhìn từ vai trò của Toán học, nền tảng của nhiều công nghệ hiện đại.

Không thể có tự chủ công nghệ nếu nền tảng Toán học và khoa học tự nhiên yếu. Đầu tư cho Toán học chính là đầu tư cho năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh dài hạn của quốc gia, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong mọi lĩnh vực công nghệ cao.

Đầu tư cho Toán học chính là đầu tư cho năng lực tự chủ công nghệ

- Ông nhìn nhận như thế nào về thông điệp xuyên suốt trong kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc họp cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, thưa GS.TSKH Vũ Hoàng Linh?

Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm đã tái khẳng định vai trò nền tảng, chiến lược của khoa học cơ bản và đội ngũ trí thức đối với sự phát triển đất nước.

Khoa học cơ bản không chỉ nhằm khám phá tri thức mà phải gắn chặt với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Đồng thời, cần đặt con người, đặc biệt là đội ngũ nhà khoa học vào vị trí trung tâm của chính sách phát triển khoa học.

Điều này đòi hỏi đổi mới mạnh mẽ thể chế theo hướng khuyến khích sáng tạo, tôn trọng tự do học thuật và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Từ đó, xây dựng một nền khoa học vững mạnh, đóng vai trò trụ cột cho tương lai và vị thế quốc gia.

- Tổng Bí thư nhấn mạnh, khoa học cơ bản phải trở thành nền tảng cho năng lực cạnh tranh quốc gia, trong khi đó, Toán học lại là nền tảng của nhiều lĩnh vực công nghệ. Thông điệp này có ý nghĩa thế nào, thưa ông?

Toán học không chỉ là khoa học lý thuyết mà chính là ngôn ngữ của các công nghệ lõi như AI, dữ liệu lớn, mật mã, tính toán lượng tử… Đầu tư cho Toán học chính là đầu tư cho năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh dài hạn của quốc gia, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong mọi lĩnh vực công nghệ cao.

Không thể có tự chủ công nghệ nếu nền tảng Toán học và khoa học tự nhiên yếu. Một quốc gia mạnh về Toán học có khả năng tự phát triển thuật toán, mô hình, công nghệ lõi. Vì vậy, phát triển Toán học cần được xem là một chiến lược cốt lõi để nâng cao vị thế quốc gia trong kỷ nguyên số.

Toán học đỉnh cao đòi hỏi tự do học thuật

- Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ ra những điểm nghẽn lớn của hệ sinh thái nghiên cứu khoa học cơ bản hiện nay. Với ngành Toán, theo ông, đâu là nút thắt lớn nhất cần gỡ?

Với ngành Toán, nút thắt lớn nhất hiện nay không phải là năng lực chuyên môn, mà là cơ chế và môi trường phát triển. Toán học đỉnh cao đòi hỏi tự do học thuật, đầu tư dài hạn và một hệ sinh thái nghiên cứu mạnh, trong khi cơ chế hiện hành còn nặng tính ngắn hạn và thủ tục.

Bên cạnh đó, đầu tư cho phát triển, bồi dưỡng nhân lực còn hạn chế. Ngành Toán không đòi hỏi chi phí cho cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu lớn như các ngành khoa học thực nghiệm. Tuy nhiên, việc đảm bảo để các nhà khoa học tập trung vào chuyên môn, cũng như cơ hội trao đổi học thuật thông qua hội nghị, hội thảo, hợp tác quốc tế là rất cần thiết cho nghiên cứu đỉnh cao, hướng đến giải quyết các vấn đề nghiên cứu lớn mà thế giới quan tâm.

Hiện nay, ở nhiều trường đại học, các giảng viên phải giảng dạy nhiều do quy mô tuyển sinh tăng mạnh. Điều này dẫn đến thời gian cho việc nâng cao chuyên môn và nghiên cứu bị ảnh hưởng. Nếu không tháo gỡ các điểm nghẽn này, sẽ rất khó thu hút, giữ chân và phát huy tài năng khoa học.

- Một trong những điểm đáng chú ý trong chỉ đạo lần này là chấp nhận rủi ro khoa học, đầu tư dài hạn cho nghiên cứu. Điều này có ý nghĩa thế nào, đặc biệt với nghiên cứu Toán học, thưa ông?

Yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang chấp nhận rủi ro khoa học và đầu tư dài hạn có ý nghĩa đặc biệt đối với Toán học. Đây là lĩnh vực mà giá trị không đến tức thì, mà đòi hỏi thời gian tích lũy và tự do sáng tạo để tạo ra đột phá.

Các vấn đề nghiên cứu lớn thường đòi hỏi sự kiên nhẫn và tập trung. Nếu vẫn áp dụng cơ chế ngắn hạn, an toàn, sẽ khó có những kết quả đỉnh cao. Vì vậy, chấp nhận rủi ro và đầu tư bền bỉ chính là điều kiện tiên quyết để Toán học phát huy vai trò nền tảng của mình.

Điều quan trọng là phải hành động ngay

- Theo ông, Toán học hiện đã đáp ứng vai trò nền tảng cho các công nghệ chiến lược và khoa học cơ bản hay chưa?

Trong bối cảnh AI, dữ liệu lớn và chuyển đổi số, Toán học Việt Nam đứng trước cơ hội lớn để trở thành nền tảng trực tiếp cho các công nghệ chiến lược. Chúng ta có tiềm lực học thuật tốt và nguồn nhân lực trẻ giàu tiềm năng.

Tuy nhiên, thách thức lớn là khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, cùng với sự thiếu vắng các nhóm nghiên cứu liên ngành mạnh. Vì vậy, dù đã có nền tảng, Toán học Việt Nam chưa thực sự phát huy đầy đủ vai trò dẫn dắt công nghệ. Muốn đáp ứng yêu cầu mới, cần chuyển mạnh từ nghiên cứu thuần túy sang gắn kết chặt chẽ với đổi mới sáng tạo và nhu cầu phát triển quốc gia.

Bên cạnh đó, gần đây việc sử dụng AI trong nghiên cứu Toán học thu hút sự chú ý của cộng đồng toán. Sự phát triển của Toán học Việt Nam thời gian tới cũng sẽ phải gắn chặt với sự phát triển của các ngành công nghệ chiến lược như AI, dữ liệu lớn, lượng tử và đó là mối quan hệ tác động hai chiều.

- Theo ông, điều gì quyết định việc một người trẻ muốn tiếp tục theo đuổi nghiên cứu Toán học ở Việt Nam? Làm thế nào để thúc đẩy tinh thần học Toán?

Việc một người trẻ lựa chọn theo đuổi Toán học phụ thuộc trước hết vào môi trường học thuật và cảm hứng được truyền từ những người thầy, những nhóm nghiên cứu mạnh. Bên cạnh đó là triển vọng nghề nghiệp rõ ràng và điều kiện làm việc đủ tốt để họ yên tâm gắn bó lâu dài.

Muốn thúc đẩy tinh thần học Toán, cần đổi mới cách dạy theo hướng khơi dậy sáng tạo, đồng thời gắn Toán học với các lĩnh vực công nghệ hiện đại. Quan trọng hơn, phải xây dựng một hệ sinh thái phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài một cách bền vững. Khi đó, đam mê Toán học sẽ không chỉ được nuôi dưỡng mà còn được chuyển hóa thành đóng góp thực chất cho đất nước.

- Ông kỳ vọng điều gì cho tương lai của Toán học Việt Nam trong 10–20 năm tới, cả về vị thế học thuật lẫn đóng góp cho sự phát triển công nghệ và kinh tế đất nước?

Có thể kỳ vọng trong 10–20 năm tới, Toán học Việt Nam sẽ củng cố vững chắc vị thế học thuật và vươn lên tầm quốc tế. Xếp hạng ngành Toán của các đại học trọng điểm như 2 đại học quốc gia được kỳ vọng sẽ có bước tiến đột phá.

Quan trọng hơn, Toán học sẽ không chỉ dừng ở nghiên cứu thuần túy mà trở thành nền tảng trực tiếp cho các công nghệ chiến lược như AI, dữ liệu lớn và kinh tế số. Một hệ sinh thái khoa học được cải cách sẽ giúp hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, thu hút và giữ chân nhân tài. Khi đó, Toán học sẽ đóng vai trò thiết thực hơn trong đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế. Đây chính là bước chuyển từ tiềm năng sang sức mạnh thực sự của khoa học cơ bản.

Những đánh giá, định hướng, và chỉ đạo trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hoàn toàn chính xác, sáng suốt. Điều quan trọng là phải hành động ngay và cần sự đồng hành của tất cả các bên liên quan: cơ quan quản lý nhà nước, các đơn vị chuyên môn, đội ngũ các nhà khoa học, giảng viên, giáo viên, người học…

Trân trọng cảm ơn GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh về những chia sẻ!

​

​

​

​

​

​

​