Trao đổi với PV Báo Tri thức và Cuộc sống bên lề Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp các Hội Việt Nam - VUSTA) lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031, GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư nhà nước cho hay, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, VUSTA có trọng trách rất lớn trong việc quy tụ, khai thác và tôn vinh tri thức khoa học, biến nguồn lực trí thức thành động lực đóng góp cho đất nước.
VUSTA là cầu nối đưa tiếng nói khoa học đến cơ quan hoạch định chính sách
- Thưa Giáo sư, từ góc nhìn của một nhà khoa học và đại biểu Quốc hội khóa XIV và XV, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Liên hiệp hội Việt Nam trong việc tập hợp trí thức và đưa tiếng nói khoa học vào quá trình hoạch định chính sách trong thời gian qua?
Liên hiệp hội Việt Nam là nơi quy tụ đội ngũ trí thức, nhà khoa học. Tiếng nói của từng cá nhân nhà trí thức, nhà khoa học rất khó đến được với các cơ quan hoạch định chính sách, các cơ quan nghiên cứu ở Trung ương.
Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tạo ra một sân chơi, một cầu nối để chuyển tiếp tiếng nói, ý kiến của các nhà khoa học đến các cơ quan cấp cao ở Trung ương cũng như các cơ quan hoạch định chính sách.
Đặc biệt, thông qua các hoạt động tổ chức của Liên hiệp Hội, những ý kiến của các nhà khoa học không còn phân tán, rời rạc mà được quy tụ, trở thành tri thức chung, tiếng nói chung của giới trí thức, giới khoa học.
Điều đó giúp các ý kiến, đề xuất, kiến nghị khoa học mang tính khoa học, đại chúng và phổ quát, thay vì chỉ là những ý kiến cá nhân, rời rạc.
Hơn nữa, Liên hiệp Hội còn định hướng cho các nhà khoa học, nhà trí thức về những hướng đi, nội dung, vấn đề mà Đảng, Nhà nước, Chính phủ đang cần.
Đó là nơi dẫn dắt, định hướng để các nhà khoa học đưa ra ý kiến đúng trọng tâm, tập trung vào những vấn đề đất nước và lãnh đạo Đảng, Nhà nước cần.
Phản biện phải dựa trên luận cứ khoa học, không mang tính chủ quan
- Thưa ông, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội là một thế mạnh của Liên hiệp hội Việt Nam. Vậy theo ông, cần làm gì để những ý kiến phản biện của đội ngũ trí thức không chỉ dừng ở việc góp ý mà thực sự trở thành một nguồn luận cứ quan trọng cho các quyết sách lớn?
Ý kiến tư vấn, phản biện của Liên hiệp Hội luôn là một thế mạnh, có trọng lượng và uy tín đối với các cơ quan hoạch định chính sách cũng như lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước.
Lý do không phải ở danh nghĩa của Liên hiệp Hội, mà chính là việc tổ chức này phát huy được tri thức khoa học. Các ý kiến phản biện không mang tính chủ quan mà phải dựa trên cơ sở khoa học, có căn cứ, lập luận chặt chẽ.
Dựa trên những căn cứ, cơ sở và lập luận khoa học đó, ý kiến phản biện có tính thuyết phục cao, được các cơ quan hoạch định chính sách và lãnh đạo cấp cao lắng nghe, tiếp nhận.
Muốn các ý kiến phản biện ngày càng có giá trị, đóng góp nhiều hơn, trước hết cần nhận thức đúng về tính chất của phản biện.
Phản biện là dùng các luận cứ khoa học để xem xét những vấn đề đang đặt ra trong chính sách cũng như cuộc sống, từ đó chỉ ra những vấn đề đúng để khẳng định cơ sở chắc chắn, củng cố niềm tin cho các nhà quản lý, lãnh đạo và hoạch định chính sách.
Đồng thời, bằng các lập luận, bằng chứng khoa học, cần chỉ ra những điểm còn khiếm khuyết, những hạn chế, những vấn đề cần củng cố, tăng cường. Tất cả phải dựa trên bằng chứng, lập luận và luận cứ khoa học.
Đó chính là cách phản biện mang tính đóng góp, kiến tạo, giúp các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, lãnh đạo nhận diện những vấn đề cần cân nhắc, xem xét kỹ hơn.
Khi ý kiến phản biện đạt được hai mục tiêu đó một cách khách quan, công bằng và dựa trên bằng chứng khoa học, các ý kiến phản biện, tư vấn sẽ có giá trị hơn và được lãnh đạo cấp cao, các cơ quan hoạch định chính sách tiếp thu, đưa vào thực tiễn.
Trọng trách lớn là biến tri thức khoa học thành nguồn lực phát triển
- Đại hội IX đã mở ra một nhiệm kỳ mới trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Ông kỳ vọng như thế nào về việc Liên hiệp hội Việt Nam sẽ tạo ra bước chuyển để phát huy tốt hơn nguồn lực trí thức trong giai đoạn này?
Đất nước ta đang bước vào một kỷ nguyên mới, một thời kỳ phát triển dựa vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải dựa vào chính đội ngũ các nhà khoa học, đội ngũ trí thức.
Đại hội lần này diễn ra trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành một động lực phát triển chính.
Vì vậy, trong nhiệm kỳ tới, Liên hiệp Hội Việt Nam được đặt trước một trọng trách rất lớn với đất nước và đội ngũ các nhà khoa học: làm thế nào để khai thác, tôn vinh những ý kiến, tri thức khoa học, biến thành nguồn lực đóng góp cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn phát triển mới.
