Ba nhiệm kỳ liên tiếp trên cương vị Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh (1986–2002), GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn đã để lại dấu ấn sâu đậm trong hành trình tập hợp, đoàn kết và phát huy tiềm năng sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ thành phố. Ở ông, tầm vóc của một nhà khoa học đầu ngành hòa quyện với phẩm chất của một nhà giáo tận tụy, một nhà lãnh đạo hội tâm huyết và một nhân cách trí thức luôn lấy sự cống hiến cho cộng đồng làm lẽ sống.

Nhà khoa học lớn, một nhân cách trí thức đáng kính

Trong lịch sử phát triển của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn là một trong những gương mặt có vị trí đặc biệt. Ông không chỉ là Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp Hội mà còn liên tục đảm nhiệm cương vị này qua ba nhiệm kỳ, từ Đại hội lần thứ I năm 1986 đến Đại hội lần thứ III năm 1997 và kết thúc nhiệm kỳ vào năm 2002. Đó là một chặng đường dài gắn với những bước chuyển quan trọng của thành phố, của nền khoa học Việt Nam và của tổ chức đại diện cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ.

Sinh ngày 10/4/1936 tại Gia Định, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn sớm bộc lộ năng lực học tập và nghiên cứu nổi bật. Ông lần lượt tốt nghiệp cử nhân Lý – Hóa năm 1957, cử nhân Toán năm 1958, hoàn thành chương trình cao học năm 1959 và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Hóa lý hữu cơ tại Đại học Delaware, Hoa Kỳ, năm 1962. Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo ở nước ngoài, ông trở về nước tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Khoa học Sài Gòn, sau này là một bộ phận tiền thân của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

Sự lựa chọn trở về quê hương để tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu và cống hiến thể hiện một nét đẹp trong nhân cách của ông: coi tri thức không chỉ là thành tựu cá nhân mà còn là trách nhiệm đối với đất nước. Với ông, học thuật phải gắn với thực tiễn, khoa học phải hướng tới cuộc sống, còn người trí thức cần tìm thấy ý nghĩa của mình trong những đóng góp thiết thực cho xã hội.

Trong lĩnh vực hóa học, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn là nhà khoa học có nhiều công trình nghiên cứu và ứng dụng. Ông cùng các cộng sự tham gia nghiên cứu, khai thác nguồn đá vôi Tà Thiết phục vụ cải tạo đất phèn, đất mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long; nghiên cứu chế tạo sơn alkyd từ dầu hạt cao su, sơn mài từ dầu vỏ hạt điều, vecni cách điện và nhiều sản phẩm phục vụ sản xuất. Ông cũng có những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực phân tích, kiểm nghiệm và thử nghiệm, gắn với quá trình xây dựng Trung tâm Dịch vụ Phân tích Thí nghiệm TP. Hồ Chí Minh từ năm 1985.

Chủ tịch đầu tiên và hành trình xây dựng một mái nhà trí thức

Năm 1986 đánh dấu một cột mốc có ý nghĩa trong lịch sử tổ chức và hoạt động của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ TP. Hồ Chí Minh: Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố được thành lập. Đại hội lần thứ I diễn ra ngày 24/1/1986, với 300 đại biểu đại diện cho ba hội thành viên và khoảng 3.000 hội viên.

Được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch đầu tiên, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn đứng trước một nhiệm vụ mới mẻ và không ít khó khăn: xây dựng một tổ chức còn non trẻ, củng cố niềm tin của các hội thành viên, kết nối những trí thức thuộc nhiều chuyên ngành và phát huy nguồn lực trí tuệ vốn rất phong phú của thành phố.

Với vị thế của một giáo sư, nhà khoa học có uy tín, đồng thời là người gắn bó lâu năm với giảng dạy và nghiên cứu, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn đã cùng tập thể lãnh đạo Liên hiệp Hội đặt những viên gạch đầu tiên cho mái nhà chung của trí thức khoa học và công nghệ thành phố. Ông góp phần tạo dựng một môi trường để các hội thành viên không hoạt động riêng lẻ mà từng bước tăng cường liên kết, trao đổi chuyên môn và phối hợp trong những vấn đề có ý nghĩa đối với sự phát triển chung.

Dấu ấn của một vị Chủ tịch đầu tiên không chỉ được đo bằng những công việc hoàn thành trong nhiệm kỳ, mà còn bằng khả năng định hình phương hướng phát triển và tạo nền tảng cho những thế hệ kế tiếp. Nhìn lại hành trình của Liên hiệp Hội TP. Hồ Chí Minh, vai trò của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn cần được đặt trong chính ý nghĩa ấy: từ một tổ chức mới thành lập, từng bước xây dựng vị thế, mở rộng mạng lưới hội thành viên và nâng cao khả năng tham gia vào đời sống khoa học, xã hội của thành phố.

Ba nhiệm kỳ – ba chặng đường phát triển của Liên hiệp Hội

Nếu nhiệm kỳ đầu tiên gắn với việc thành lập và định hình tổ chức, thì hai nhiệm kỳ tiếp theo dưới sự lãnh đạo của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn tiếp tục chứng kiến quá trình củng cố lực lượng, mở rộng hoạt động và nâng cao vai trò của Liên hiệp Hội trong đời sống thành phố.

Nhiệm kỳ I (1986–1990): Đặt nền móng cho tổ chức liên hiệp trí thức khoa học và công nghệ.

Đây là giai đoạn có ý nghĩa khai mở. Từ một tổ chức được hình thành với ba hội thành viên, Liên hiệp Hội từng bước xác lập phương thức hoạt động, xây dựng mối quan hệ giữa các hội thành viên và tạo dựng vị trí trong hệ thống các tổ chức khoa học, kỹ thuật của thành phố.

Trên cương vị Chủ tịch đầu tiên, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn cùng tập thể lãnh đạo đã góp phần định hình bản sắc của Liên hiệp Hội: tập hợp trí thức trên cơ sở tự nguyện, phát huy trí tuệ và trách nhiệm xã hội, đưa hoạt động khoa học và kỹ thuật gắn bó hơn với những yêu cầu thực tiễn của thành phố.

Nhiệm kỳ II (1991–1996): Củng cố tổ chức, mở rộng mạng lưới và phát huy nguồn lực trí thức.

Đại hội lần thứ II được tổ chức ngày 14/1/1991, với 27 hội thành viên và 18.000 hội viên theo tư liệu lịch sử được cung cấp. Sự gia tăng đáng kể về quy mô cho thấy quá trình mở rộng tổ chức và tập hợp lực lượng trí thức đã có những bước tiến quan trọng.

Trong nhiệm kỳ này, các hoạt động phổ biến kiến thức, thông tin thời sự và chính trị được đẩy mạnh, với 510 cuộc sinh hoạt chuyên đề. Liên hiệp Hội cũng tham gia giới thiệu trí thức ứng cử đại biểu dân cử; theo tư liệu, có bảy đại biểu Quốc hội khóa VIII và hai đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố trúng cử từ hoạt động này. Báo Khoa học Phổ thông phát hành hơn 10,7 triệu bản, góp phần phổ biến tri thức và đưa thông tin khoa học đến với đông đảo bạn đọc.

Những kết quả đó cho thấy phạm vi hoạt động của Liên hiệp Hội không dừng lại ở việc kết nối các nhà khoa học. Tổ chức ngày càng thể hiện vai trò trong truyền bá kiến thức, nâng cao nhận thức xã hội, phát huy tiếng nói của trí thức và tạo điều kiện để đội ngũ chuyên gia tham gia vào các hoạt động chung của thành phố.

Đằng sau sự mở rộng ấy là yêu cầu không ngừng củng cố tổ chức, phát huy vai trò của các hội thành viên và duy trì sức hấp dẫn của Liên hiệp Hội đối với những người làm khoa học. Việc GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn tiếp tục được tín nhiệm đảm nhiệm cương vị Chủ tịch thể hiện sự kế thừa trong lãnh đạo, đồng thời đặt lên vai ông trách nhiệm tiếp tục phát triển những nền tảng đã được tạo dựng từ nhiệm kỳ đầu tiên.

Nhiệm kỳ III (1997–2002): Nâng cao vai trò tư vấn, phản biện và giám định xã hội.

Đại hội lần thứ III diễn ra trong hai ngày 28 và 29/3/1997, với đại biểu đại diện cho 33 hội thành viên và 29.000 hội viên. Từ quy mô ban đầu, Liên hiệp Hội đã có bước phát triển rõ rệt về mạng lưới tổ chức và lực lượng tham gia.

Điểm đáng chú ý của nhiệm kỳ này là hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội được đẩy mạnh. Theo tư liệu lịch sử được cung cấp, Liên hiệp Hội đã thực hiện 130 đề tài tư vấn, phản biện xã hội; hoạt động hợp tác quốc tế cũng được mở rộng, với 117 đoàn ra và 117 đoàn vào.

Với đội ngũ chuyên gia đa dạng về lĩnh vực, Liên hiệp Hội có điều kiện huy động tri thức liên ngành, cung cấp các ý kiến chuyên môn và tham gia phân tích những vấn đề thực tiễn. Việc đẩy mạnh tư vấn, phản biện và giám định xã hội trong nhiệm kỳ III cho thấy tổ chức từng bước mở rộng từ chức năng liên kết, phổ biến kiến thức sang phát huy vai trò trí tuệ có tổ chức trong đời sống kinh tế – xã hội.

Ba nhiệm kỳ liên tiếp của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn vì vậy không chỉ là một chặng đường về thời gian. Đó là hành trình từ xây dựng nền móng, củng cố và mở rộng lực lượng đến tăng cường hoạt động chuyên môn, tư vấn và phản biện. Mỗi giai đoạn có những yêu cầu riêng, nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: làm cho Liên hiệp Hội thực sự trở thành nơi hội tụ, đoàn kết và phát huy tiềm năng sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ thành phố..

Đối với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, việc nhìn lại ba nhiệm kỳ của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn không chỉ nhằm tri ân người lãnh đạo tiền nhiệm. Đây còn là dịp suy ngẫm về những nguyên tắc có ý nghĩa lâu dài đối với công tác hội và việc phát huy vai trò của đội ngũ trí thức.

Trước hết, cần tiếp tục coi trọng việc tập hợp, đoàn kết trí thức trên cơ sở tôn trọng chuyên môn, phát huy tính tự nguyện và tạo môi trường hợp tác thực chất. Một tổ chức liên hiệp mạnh không chỉ được đo bằng số lượng hội thành viên, mà còn bằng mức độ tham gia, chất lượng hoạt động và khả năng huy động trí tuệ của các hội viên vào những nhiệm vụ chung.

Thứ hai, cần gắn hoạt động khoa học với những vấn đề đặt ra từ thực tiễn phát triển của thành phố. Tinh thần đưa tri thức vào sản xuất và đời sống mà GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn theo đuổi vẫn còn nguyên ý nghĩa trong bối cảnh chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tri thức và yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng hiện nay.

Thứ ba, cần tiếp tục nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Những kết quả của nhiệm kỳ III cho thấy tiềm năng của một tổ chức có khả năng quy tụ chuyên gia từ nhiều lĩnh vực để tham gia phân tích vấn đề, đề xuất giải pháp và đóng góp tiếng nói khoa học cho quá trình phát triển. Điều quan trọng là bảo đảm các ý kiến chuyên môn được chuẩn bị có chất lượng, dựa trên bằng chứng và hướng tới những kiến nghị thiết thực.

Cuối cùng, cần chú trọng xây dựng đội ngũ trí thức kế cận, tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ phát triển năng lực, tham gia hoạt động hội và tiếp nối tinh thần trách nhiệm xã hội của các thế hệ đi trước. Di sản của một nhà khoa học lớn chỉ thực sự được phát huy khi trở thành nguồn cảm hứng và động lực cho những người tiếp tục con đường nghiên cứu, giảng dạy và cống hiến.

Những định hướng ấy không phải là sự lặp lại quá khứ, mà là cách kế thừa những giá trị cốt lõi trong hoàn cảnh mới. Từ nền móng được tạo dựng trong những năm đầu thành lập, Liên hiệp Hội TP. Hồ Chí Minh tiếp tục có trách nhiệm đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng tập hợp trí thức và phát huy hiệu quả nguồn lực khoa học, công nghệ phục vụ sự phát triển của thành phố.

Một cuộc đời cống hiến, một tấm gương còn mãi

Nhìn lại hành trình của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn, có thể nhận ra sự thống nhất giữa ba phương diện trong cuộc đời ông: nhà khoa học luôn tìm cách đưa tri thức vào thực tiễn; nhà giáo tận tụy với sự trưởng thành của các thế hệ học trò; và nhà lãnh đạo hội dành nhiều tâm huyết xây dựng tổ chức, kết nối đội ngũ trí thức.

Ba nhiệm kỳ liên tiếp trên cương vị Chủ tịch Liên hiệp Hội TP. Hồ Chí Minh là một dấu mốc quan trọng trong hành trình ấy. Từ buổi đầu thành lập với ba hội thành viên, tổ chức đã từng bước mở rộng mạng lưới, phát triển lực lượng hội viên, tăng cường phổ biến kiến thức và đẩy mạnh hoạt động tư vấn, phản biện xã hội. Những kết quả đó được tạo nên bởi nỗ lực chung của nhiều thế hệ trí thức, trong đó có đóng góp và dấu ấn lãnh đạo của GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn.

Điều khiến hình ảnh ông còn đọng lại trong ký ức đồng nghiệp và học trò không chỉ là học hàm, học vị, các công trình nghiên cứu hay những cương vị từng đảm nhiệm. Đó còn là sự nghiêm túc với nghề, tinh thần tận tụy với người học, sự trân trọng giá trị thực chất của tri thức và quan niệm rằng người trí thức phải có trách nhiệm với đất nước, với cộng đồng.

Thời gian có thể làm lùi xa những nhiệm kỳ, những cuộc họp và những dấu mốc lịch sử. Nhưng những giá trị được xây dựng bằng tri thức, nhân cách và sự cống hiến vẫn có khả năng vượt qua giới hạn của thời gian.

Với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn không chỉ là vị Chủ tịch đầu tiên, người đã liên tiếp đảm nhiệm trọng trách trong ba nhiệm kỳ, mà còn là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ trí thức góp phần đặt nền móng cho tổ chức và thúc đẩy sự phát triển của phong trào trí thức khoa học, công nghệ thành phố.

Tri ân ông cũng chính là nhắc nhở các thế hệ hôm nay về trách nhiệm tiếp nối: giữ gìn tinh thần đoàn kết trí thức, đề cao giá trị của tri thức và lao động sáng tạo, đưa khoa học đến gần hơn với cuộc sống, để mỗi đóng góp chuyên môn đều hướng tới lợi ích của cộng đồng và sự phát triển bền vững của đất nước.

Đó là cách thiết thực nhất để tên tuổi và những giá trị mà GS.TS. Chu Phạm Ngọc Sơn để lại tiếp tục hiện diện trong hành trình phát triển của Liên hiệp Hội TP. Hồ Chí Minh, trong lòng giới khoa học và trong niềm tin của các thế hệ trí thức Việt Nam.