Cuộc đời GS.TS Nguyễn Thiện Thành gắn với những bước ngoặt lớn của y học Việt Nam trong thế kỷ XX. Trên chiến trường, ông nghiên cứu phương pháp Filatov giúp thương bệnh binh phục hồi sức khỏe; trong thời bình, ông đặt nền móng xây dựng ngành Lão khoa, đào tạo nhiều thế hệ thầy thuốc và để lại một di sản khoa học gắn với y đức, trách nhiệm của người bác sĩ.

‘Bác sĩ Filatov’

GS.TS Nguyễn Thiện Thành sinh năm 1919 tại Trà Vinh. Năm 17 tuổi, ông rời quê lên Sài Gòn theo học tại trường Pétrus Ký (nay là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP HCM). Với thành tích học tập xuất sắc, ông nhận bằng tú tài loại ưu và được cấp học bổng sang Pháp du học.

Khi đó, trước mắt chàng trai trẻ có nhiều lựa chọn về con đường tương lai với những ngành học được xem là danh giá như võ bị, thương mại cao cấp hoặc chính trị. Tuy nhiên, Nguyễn Thiện Thành chỉ có một mong muốn duy nhất là trở thành bác sĩ. Ông từ chối những lựa chọn ấy, khăn gói ra Hà Nội theo học ngành y khoa và tham gia các hoạt động của sinh viên yêu nước.

Năm 1945, khi đất nước bước vào giai đoạn đấu tranh giành độc lập, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Giữa những khu rừng già đầy gian khổ, nơi tiếng súng đạn luôn cận kề, ông trực tiếp chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe cho các chiến sĩ cách mạng.

Đầu năm 1950, bác sĩ Thành bị quân Pháp bắt và đưa về giam tại nhà tù Virgile ở Sài Gòn. Trong những ngày tháng tù đày, ông vẫn giữ thói quen học tập, nghiên cứu. Một người lính da đen gốc Phi làm nhiệm vụ canh giữ nhà tù đã rất ngạc nhiên khi thấy người tù binh trẻ Việt Nam nói tiếng Pháp thành thạo, say mê đọc bất cứ mảnh báo, tài liệu nào có được.

Người lính viễn chinh ấy vốn từng là sinh viên y khoa trước khi nhập ngũ theo chế độ quân dịch. Sau những lần trò chuyện, ông dần cảm phục vị bác sĩ quân y Việt Nam và bí mật gửi vào nhà tù những tài liệu y học bằng tiếng Pháp viết về các thành tựu mới của y học thế giới.

Trong số những tài liệu tình cờ tiếp cận được, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành đặc biệt chú ý đến phương pháp Filatov. Ông âm thầm nghiên cứu những nguyên lý của phương pháp này, chờ ngày có điều kiện thể nghiệm trong thực tế điều trị.

Cuối năm 1950, sau khi ra tù, trở lại chiến trường, bác sĩ Thành chứng kiến một thực trạng đau lòng: hàng nghìn tân binh, chiến sĩ bị bệnh sốt rét hoành hành, nhiều người suy kiệt, thậm chí ngã xuống khi chưa kịp ra mặt trận.

Trước thực tế ấy, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành quyết tâm tìm tòi, nghiên cứu và đưa ra hướng điều trị nhằm giúp bộ đội phục hồi sức khỏe, tăng khả năng chống chọi với bệnh tật để trở lại chiến trường. Từ những tiếp cận ban đầu với phương pháp Filatov, ông nghiên cứu, ứng dụng nguyên lý kích thích khả năng tự vệ của cơ thể trong điều trị.

Ông tiến hành nghiên cứu, bào chế chế phẩm từ nhau thai theo phương pháp Filatov. Theo nguyên lý của học thuyết này, nhau thai là một tổ chức tế bào sống. Khi được đặt trong điều kiện bất lợi như môi trường lạnh, các tế bào bánh nhau có thể hình thành những chất có hoạt tính sinh học, được sử dụng nhằm kích thích khả năng thích nghi, tăng cường sức đề kháng của cơ thể.

Từ những nghiên cứu đó, phương pháp sử dụng bánh nhau hoặc các chế phẩm chiết xuất từ nhau thai được ứng dụng trong điều trị, hỗ trợ phục hồi sức khỏe, giúp cơ thể nâng cao khả năng chống đỡ bệnh tật, hỗ trợ quá trình liền vết thương sau phẫu thuật.

Ngày 27/11/1951, ca cấy nhau đầu tiên theo phương pháp Filatov do bác sĩ Nguyễn Thiện Thành thực hiện đã thành công trên một bệnh binh bị suy kiệt sau thời gian dài mắc sốt rét. Công trình này tạo tiếng vang trong giới y học thời kỳ đó, góp phần giúp nhiều người bệnh vượt qua tình trạng suy nhược, phục hồi sức khỏe. Ông được nhiều đồng nghiệp và học trò gọi bằng tên thân mật “bác sĩ Filatov”.

Không chỉ nghiên cứu phương pháp Filatov, trong những năm tháng chiến đấu, bác sĩ Thành còn tiếp tục nghiên cứu, bào chế huyết thanh Bogomoletz nhằm phục vụ công tác điều trị.

Trong thời gian tiếp theo, ông cùng đơn vị phối hợp với Xí nghiệp Dược phẩm Trung ương 24 nghiên cứu, sản xuất thành công hai loại thuốc mới là Kaglutam (Kali glutamat) và Spirulina – Linavina, chế phẩm từ tảo Spirulina Việt Nam (tảo xoắn xanh). Các sản phẩm này được ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ điều trị một số bệnh lý liên quan đến hệ tim mạch và gan.

Người đặt nền móng ngành lão khoa Việt Nam

Cuối tháng 10/1954, ông cùng vợ và con trai Nguyễn Thiện Nhân mới hơn một tuổi, cùng đồng đội rời bến Năm Căn (Cà Mau) trên con tàu tập kết ra Bắc. Những năm sau đó, ông được cử đi nghiên cứu sinh tại Liên Xô, tiếp tục say mê nghiên cứu y học, trong đó có việc vận dụng học thuyết Pavlov trong điều trị chứng mất ngủ.

Hoàn thành luận án phó tiến sĩ với kết quả loại ưu tại Liên Xô, ông được tạo điều kiện tiếp tục học để hoàn thành tiến sĩ y học. Tuy nhiên, sau 5 năm xa cách, ông quyết định trở về nước với một trăn trở lớn:

"Đời tôi còn một luận án lớn, đó là sức khỏe của thương bệnh binh, đồng bào, đồng chí ở miền Nam ruột thịt đang còn chìm trong khói lửa chiến tranh".

Năm 1964, GS.TS Nguyễn Thiện Thành là một trong những cán bộ chủ chốt được lựa chọn chi viện chiến trường miền Nam trên chuyến “Tàu không số”, theo tuyến đường huyền thoại Hồ Chí Minh trên biển.

Đây là những chuyến tàu vận chuyển vũ khí, cán bộ vào chiến trường miền Nam. Trước mỗi chuyến đi, thủy thủ đoàn đều xác định đây là hành trình đặc biệt nguy hiểm: gửi lại giấy tờ tùy thân, giữ bí mật tuyệt đối về lịch trình, sẵn sàng đối mặt với giông bão, lốc xoáy giữa biển khơi, sự truy đuổi của tàu địch và tâm thế phá hủy tàu nếu cần thiết để bảo vệ vũ khí.

Trở lại chiến trường, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành vừa làm nhiệm vụ cứu chữa, vừa đào tạo đội ngũ y bác sĩ. Lấy hầm hào làm bục giảng, ông truyền đạt kiến thức y khoa cho hàng nghìn cán bộ y tế chiến trường. Dấu ấn của ông in đậm qua từng chiến dịch, từng trận càn quét của kẻ thù.

Sau ngày đất nước thống nhất, bước ra khỏi chiến tranh với nhiều lần vào sinh ra tử cùng đồng đội, ông từ chối chức vụ Thứ trưởng Bộ Y tế, ở lại TP HCM để tập trung xây dựng Bệnh viện Thống Nhất trở thành một trung tâm y tế chất lượng cao của khu vực và cả nước, phục vụ công tác khám chữa bệnh cho cán bộ và nhân dân.

Một trong những đóng góp lớn nhất của GS.TS Nguyễn Thiện Thành là đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của chuyên ngành Lão khoa Việt Nam. Ông đào tạo nhiều thế hệ học trò, biên soạn nhiều tài liệu chuyên môn, góp phần xây dựng nền tảng khoa học cho việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Trong quá trình nghiên cứu, ông còn đưa vào sản xuất hai loại dược phẩm mới là Kaglutam và Spirulina, phục vụ việc bảo vệ, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Với nghiên cứu và ứng dụng tảo Spirulina dạng viên, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á sản xuất loại sản phẩm này.