Trong ký ức nhiều thế hệ trí thức Việt Nam, Đại học Tổng hợp Hà Nội là biểu tượng của nền khoa học cơ bản nước nhà. Thành lập năm 1956, giữa buổi đầu xây dựng nền giáo dục đại học cách mạng, nhà trường vừa đặt nền móng đào tạo, nghiên cứu khoa học, vừa kiên cường vượt qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Từ mái trường ấy, nhiều thế hệ nhà khoa học trưởng thành, không ít sinh viên gác bút nghiên, lên đường chiến đấu, góp phần viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc.

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống, GS.TSKH. Đào Trọng Thi, người thầy đặc biệt khi là Hiệu trưởng cuối cùng của Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội và là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (sau này là Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội) khẳng định, Đại học Tổng hợp Hà Nội là một trong những trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học cơ bản nòng cốt của đất nước.

“Tôi xuất phát là học sinh chuyên Toán của Đại học Tổng hợp Hà Nội, vì vậy nếu tính thời gian gắn bó thì cũng gần tương đương với tuổi đời của nhà trường. Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên ngày nay là cái nôi ươm tạo nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam. Tôi rất vui khi được chứng kiến sự phát triển của nhà trường trong cả chặng đường dài”, GS.TSKH. Đào Trọng Thi chia sẻ.

Theo tư liệu của Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cung cấp, sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, miền Bắc hoàn toàn giải phóng, các cơ quan đầu não kháng chiến trở về tiếp quản Thủ đô. Những trung tâm đại học từ chiến khu kết hợp với các cơ sở tiếp quản tại Hà Nội, hình thành các trường đại học đầu tiên trong giai đoạn mới. Đất nước bước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo đội ngũ trí thức, cán bộ khoa học phục vụ kiến thiết và phát triển.

Ngày 4/6/1956, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2183/TC thành lập 15 trường trung học chuyên nghiệp và 5 trường đại học, trong đó có Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Giáo sư Ngụy Như Kon Tum được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng đầu tiên.

Sự ra đời của Trường mang ý nghĩa đặc biệt đối với nền giáo dục đại học Việt Nam. Đây là trường đại học khoa học cơ bản đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đặt nền móng cho việc đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên.

Những ngày đầu thành lập, Nhà trường có ba khoa chuyên ngành: Toán - Lý, Hóa - Vạn và Văn - Sử. Cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế, đội ngũ cán bộ chưa đông, nhưng nhiệm vụ đặt ra rất lớn: xây dựng một cơ sở đào tạo và nghiên cứu có khả năng đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của đất nước.

Ngày 15/10/1956, lễ khai giảng năm học đầu tiên được tổ chức trọng thể tại Đại giảng đường Khu Đại học Việt Nam, nay là số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội. Nhà trường đón nhận 430 sinh viên thuộc ba khoa. Từ sự kiện này, ngày 15/10 trở thành Ngày truyền thống của Trường.

Cuối năm học 1958-1959, khóa I có 219 sinh viên tốt nghiệp. Điều đặc biệt, trong số những sinh viên các khóa đầu tiên có nhiều người xuất thân từ công nhân, nông dân, từng là những người lính trở về sau chiến tranh. Họ bước vào một mặt trận mới, mặt trận khoa học, với khát vọng làm chủ tri thức, góp sức xây dựng đất nước.

“Một lớp học tập hợp nhiều nhóm học sinh có trình độ và hoàn cảnh khác nhau, người đã có Tú tài, người từ các lớp Dự bị đại học kháng chiến, người học hệ 9 năm kháng chiến và cả học viên Bổ túc công nông”, GS.TSKH. Phan Văn Hạp, sinh viên khóa 1, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội kể lại.

Theo thầy Phan Văn Hạp, điều kiện vật chất thiếu thốn, giáo trình chưa được chuẩn bị đầy đủ, nhiều môn phải vừa học vừa xây dựng tài liệu, thầy và trò học theo kiểu “cơm chấm cơm” (như cách nói vui của GS Lê Văn Thiêm), tức thầy không hơn trò bao nhiêu, nhưng bằng nỗ lực, quyết tâm và tình yêu với tri thức, thầy và trò đã vượt qua giai đoạn khó khăn.

Những sinh viên đầu tiên ấy sau này trở thành lực lượng cán bộ nòng cốt của hệ thống giáo dục đại học còn non trẻ. Không ít người tiếp tục được cử đi đào tạo ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Trong các năm 1964-1965, nhiều sinh viên khóa đầu bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ ở nước ngoài, trở về bổ sung cho đội ngũ giảng dạy của Nhà trường và trở thành các nhà khoa học lớn của đất nước.

Năm 1959, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội vinh dự được đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm. Sự kiện ấy trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử Nhà trường, khi thầy trò đang nỗ lực đặt những viên gạch đầu tiên cho một trung tâm đào tạo khoa học cơ bản lớn đầu tiên của đất nước.

Năm 1965, đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc. Trong hoàn cảnh đó, tháng 8/1965, toàn thể cán bộ và sinh viên Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã "gánh cả trường trên vai", sơ tán lên huyện Đại Từ, tỉnh Bắc Thái (nay là Thái Nguyên).

Trong hoàn cảnh chiến tranh, thầy trò Nhà trường khẩn trương dựng lớp, dựng nhà giữa đại ngàn Việt Bắc. Ngày 15/10/1965, Lễ khai giảng năm học mới diễn ra giữa đại ngàn Việt Bắc. Trong những lán tranh mái lá thiếu thốn đủ bề, việc dạy học diễn ra dưới ánh đèn dầu măng-xông và tiếng bom rơi đạn nổ. Mặc dù vậy, năm học 1965 - 1966 kết thúc thắng lợi với 75% sinh viên đạt kết quả khá, giỏi.

Cũng chính trong khói lửa năm 1965, ngày 14/09/1965, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã ký quyết định giao Nhà trường nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh năng khiếu Toán học bậc THPT – thành lập "Lớp Toán đặc biệt" (Khối A0). Đây chính là tiền thân của hệ thống THPT chuyên Việt Nam, đặt nền móng rực rỡ cho công tác đào tạo nhân tài đất nước.

Đến giữa năm 1970, khi trường vừa chuyển trở lại các cơ sở cũ tại Hà Nội, đế quốc Mỹ lại leo thang đánh phá miền Bắc lần thứ hai. Thầy và trò lại một lần nữa rời Thủ đô, sơ tán về Ứng Hòa (Hà Tây), rồi chuyển sang Hiệp Hòa (Hà Bắc) và Phú Bình (Bắc Thái). Trang thiết bị, sách báo, máy móc thí nghiệm đắt giá được vận chuyển bằng phương tiện thô sơ như xe đạp, xe kéo. Với khẩu hiệu "an toàn tối đa, chất lượng đảm bảo, thi cử nghiêm túc", các lớp học được chia nhỏ, sơ tán rải rác trong dân.

Chiến tranh không làm gián đoạn sứ mệnh khoa học của Nhà trường. Ngược lại, trong điều kiện vô cùng khó khăn, các khoa đã chủ động gắn chuyên môn với những yêu cầu cấp thiết của sản xuất và chiến đấu.

Khoa Toán nghiên cứu giải quyết các bài toán vượt sông phục vụ giao thông vận tải, tính toán dòng chảy phục vụ thủy lợi. Khoa Vật lý nghiên cứu truyền sóng phục vụ thông tin liên lạc. Khoa Hóa học nghiên cứu cao su chịu dầu phục vụ quốc phòng và giao thông vận tải. Khoa Sinh học ứng dụng vi sinh vào sản xuất nước chấm, nghiên cứu rau rừng phục vụ quân đội. Khoa Địa lý - Địa chất điều tra tài nguyên thiên nhiên Việt Bắc, điều tra địa chất và thăm dò khoáng sản ở đồng bằng sông Hồng, duyên hải Bắc Bộ, phục vụ phân vùng kinh tế, quy hoạch địa lý và phát triển kinh tế địa phương.

Đặc biệt, Nhà trường đã tổ chức 78 đoàn với 1.250 người thực hiện các đề tài phục vụ sản xuất và chiến đấu trên 85 địa bàn, từ khu IV đến Lạng Sơn. Nhiều tập thể, cá nhân được tặng bằng khen, huân chương vì những đóng góp trong nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn.

Cuối năm 1968, sau những thất bại nặng nề trên cả hai miền Nam - Bắc, đế quốc Mỹ buộc phải chấm dứt ném bom vô điều kiện ở miền Bắc nước ta. Thầy trò Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội lại “gánh trường trên vai” trở về Hà Nội. Cho đến giữa năm 1970, toàn trường đã trở về làm việc tại các cơ sở cũ.

Khi hoạt động tại Hà Nội dần ổn định, đế quốc Mỹ lại mở rộng đánh phá miền Bắc. Nhà trường một lần nữa phải rời Thủ đô, sơ tán về Ứng Hòa (Hà Tây cũ), sau đó chuyển đến Hiệp Hòa (Hà Bắc cũ) và Phú Bình (Bắc Thái), cùng trang thiết bị và đồ dùng dạy học được vận chuyển bằng phương tiện thô sơ.

Tại nơi sơ tán, các lớp học được chia thành những ca nhỏ, bảo đảm gọn nhẹ, cơ động theo nếp sống thời chiến với khẩu hiệu “an toàn tối đa, chất lượng đảm bảo, thi cử nghiêm túc”. Đến đầu năm 1973, toàn trường trở về Hà Nội.

Song song với giảng dạy và học tập, thầy trò Nhà trường tích cực triển khai nghiên cứu khoa học phục vụ thực tiễn.

Năm 1974, thầy giáo Hoàng Hữu Đường, cán bộ giảng dạy Khoa Toán - Cơ (nay là khoa Toán - Cơ - Tin học), là người đầu tiên bảo vệ luận án phó tiến sĩ trong nước trước Hội đồng chấm luận án cấp nhà nước tổ chức tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhiều nhà toán học quốc tế đánh giá cao chất lượng khoa học của luận án. Sự kiện này ghi dấu mốc trong công tác đào tạo sau đại học của Nhà trường.

Năm 1974 cũng là năm Việt Nam lần đầu cử học sinh trung học phổ thông tham dự Olympic Toán quốc tế; nòng cốt của đội tuyển là học sinh lớp chuyên Toán A0 của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Hoàng Lê Minh, học sinh của Trường, giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế đầu tiên cho Việt Nam. Bảng vàng thành tích của Nhà trường tiếp tục được nối dài bởi các khối THPT chuyên trong những năm sau đó.

Không chỉ cống hiến trong khoa học, trong những năm tháng chống Mỹ cứu nước, từ giảng đường Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã có 1.333 cán bộ và sinh viên “xếp bút nghiên lên đường đánh Mỹ”. Nhiều người đã ngã xuống bên chiến hào, hiến tuổi xuân mình cho đất nước như Lê Anh Xuân, Chu Cẩm Phong, Nguyễn Trọng Định, Nguyễn Văn Thạc, Hoàng Kim Giao… Tên tuổi họ đã trở thành một phần ký ức của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, là niềm tự hào, là truyền thống được các thế hệ thầy và trò nhà trường tiếp nối trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Năm học 1975-1976, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội khai giảng trong không khí cả nước mừng chiến thắng, đất nước bước vào thời kỳ xây dựng và phát triển. Nhà trường được Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ trở thành trung tâm đào tạo và nghiên cứu khoa học hàng đầu của cả nước, đồng thời góp phần khôi phục, xây dựng các trường đại học ở miền Nam.

Trong đợt chi viện hơn 100 cán bộ giảng dạy, ba cán bộ của Trường được giao giữ chức hiệu trưởng tại ba trường đại học cơ bản lớn ở miền Nam. Nhà trường còn chi viện hơn 23.000 cuốn sách giáo khoa, sách chuyên khảo bằng tiếng Việt và tiếng Nga, hàng nghìn cuốn tạp chí khoa học cùng thiết bị phục vụ giảng dạy, nghiên cứu cho các trường đại học ở miền Nam.

Đầu năm 1979, trước các cuộc chiến tranh biên giới ở phía Tây Nam và phía Bắc, hơn 300 cán bộ, sinh viên của Nhà trường tạm gác việc học tập, công tác để lên đường nhập ngũ. Hơn 1.000 cán bộ, sinh viên khác tham gia xây dựng phòng tuyến sông Cầu bảo vệ Thủ đô với phiên hiệu Trung đoàn 10 - Đoàn Nguyễn Huệ.

Những năm đầu thập niên 1980, trong bối cảnh kinh tế đất nước còn nhiều khó khăn, Nhà trường vẫn duy trì hoạt động đào tạo, nghiên cứu; học sinh Khối THPT Chuyên Toán tiếp tục giành những giải thưởng cao tại các kỳ thi quốc gia và quốc tế.

Bước sang thời kỳ Đổi mới (từ năm 1986), Nhà trường tiếp tục đi đầu trong việc đổi mới tư duy giáo dục và nghiên cứu khoa học. Trường mở thêm các ngành đào tạo mới.

Đến cuối năm 1993, từ 3 khoa ban đầu, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã phát triển thành một đại học đồ sộ với 15 khoa, 14 viện và trung tâm nghiên cứu, đội ngũ 1.236 cán bộ viên chức (trong đó có 35 Tiến sĩ khoa học, 324 Phó Tiến sĩ, 38 Giáo sư và 164 Phó Giáo sư).

Gần 40 năm cống hiến, ĐH Tổng hợp Hà Nội đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử, tạo đà vững chắc cho một chặng đường phát triển mới.