Cá mập Greenland có vẻ ngoài khá đặc biệt: thân màu xám, bơi chậm và đôi mắt thường đục như bị phủ một lớp sương. Trên mắt chúng còn có thể xuất hiện những con ký sinh trùng nhỏ bám vào giác mạc. Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài ấy lại là một hệ thị giác có khả năng hoạt động bền bỉ đáng kinh ngạc.
Loài cá mập này có thể sống tới khoảng 400 năm, lâu hơn bất kỳ loài động vật có xương sống nào được biết đến hiện nay. Chúng sống chủ yếu ở vùng biển lạnh quanh Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực, có thể xuống độ sâu gần 3.000 m. Ở nơi đó, ánh sáng rất yếu và môi trường sống hoàn toàn khác với những gì con người thường hình dung về đại dương.
Chính điều này khiến các nhà khoa học đặt câu hỏi về đôi mắt của chúng. Nếu phải sống hàng trăm năm trong bóng tối, liệu hệ thị giác có bị lão hóa nghiêm trọng hay không? Câu trả lời từ một nghiên cứu mới là điều khá bất ngờ: dường như không.
Nhóm nghiên cứu đã kiểm tra mắt của 10 cá mập Greenland được ước tính từ 100 đến 134 tuổi. Họ quan sát cấu trúc của võng mạc, đồng thời phân tích gene và các protein liên quan đến thị giác. Võng mạc là lớp mô nằm phía sau mắt, nơi tiếp nhận ánh sáng và chuyển thông tin thành tín hiệu để não xử lý.
Kết quả cho thấy, võng mạc của những con cá mập này vẫn được bảo tồn rất tốt. Các nhà nghiên cứu không phát hiện dấu hiệu rõ ràng cho thấy võng mạc đã bị thoái hóa nghiêm trọng theo tuổi.
Các nhà nghiên cứu cho rằng thị giác có thể không phải công cụ quan trọng nhất giúp cá mập Greenland săn mồi ở vùng nước sâu. Thay vào đó, chúng có thể sử dụng mắt để nhận biết ánh sáng, bóng tối và những thay đổi trong môi trường xung quanh. Khả năng này vẫn có ích, ngay cả khi chúng không cần nhìn rõ từng chi tiết.
Một điểm khiến đôi mắt của cá mập Greenland trông còn đáng sợ hơn là ký sinh trùng. Loài chân chèo Ommatokoita elongata thường bám vào giác mạc của cá mập. Chúng có thể dài khoảng 3cm và trông giống một sợi tua treo trước mắt.
Ký sinh trùng này chắc chắn có thể làm giảm độ rõ của hình ảnh. Nhưng nghiên cứu cho thấy chúng không khiến cá mập bị mù hoàn toàn. Những bộ phận bên trong mắt vẫn hoạt động, cho phép con vật tiếp nhận ánh sáng và có khả năng phát hiện những thay đổi về độ tương phản hoặc chuyển động.
Điều khiến các nhà khoa học quan tâm nhất lại nằm sâu hơn trong tế bào. Khi phân tích hoạt động của các gene trong võng mạc, nhóm nghiên cứu nhận thấy một số gene liên quan đến sửa chữa DNA hoạt động mạnh. DNA có thể bị tổn thương theo thời gian, vì vậy khả năng phát hiện và sửa chữa những tổn thương này rất quan trọng đối với việc duy trì tế bào khỏe mạnh.
Từ đây, các nhà khoa học đưa ra một khả năng đáng chú ý: hệ thống sửa chữa DNA mạnh có thể là một phần lý do giúp võng mạc của cá mập Greenland duy trì được lâu như vậy. Tuy nhiên, đây mới chỉ là manh mối.
Nếu cơ chế này được làm rõ, nó có thể mang lại những gợi ý mới cho nghiên cứu về bệnh mắt ở người.
