Chính phủ ban hành Nghị định số 365/2026/NĐ-CP về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo, thay thế một số quy định tại Nghị định số 107/2018/NĐ-CP. Điểm cải cách cốt lõi của văn bản mới nằm ở việc cắt giảm điều kiện kinh doanh từ ba xuống còn hai.

Cụ thể, thương nhân chỉ cần sở hữu hoặc thuê bằng hợp đồng văn bản ít nhất một kho chứa thóc, gạo chuyên dụng và một cơ sở xay xát đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật. Nhằm ngăn chặn tình trạng mượn hạ tầng để xin cấp phép, quy định mới cấm thương nhân đã có giấy chứng nhận cho bên khác thuê lại hệ thống kho bãi và cơ sở chế biến.

Bên cạnh việc nới lỏng hạ tầng kỹ thuật, quy định mới mở ra cơ chế thông thoáng cho nhóm gạo chất lượng cao. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng được miễn toàn bộ hai điều kiện kinh doanh nêu trên, không cần xin giấy chứng nhận đủ điều kiện, đồng thời không phải thực hiện dự trữ lưu thông hay báo cáo định kỳ.

Theo Bộ Công Thương, chính sách này giúp nâng cao vị thế và sức cạnh tranh cho gạo đặc sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Ngoài ra, hoạt động nhận ủy thác xuất khẩu hiện chỉ áp dụng cho thương nhân đã có giấy chứng nhận, tạo cơ sở cho các đơn vị chưa đủ điều kiện hợp tác với đối tác được cấp phép.

Rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ hành chính

Khâu thủ tục hành chính ghi nhận sự cắt giảm mạnh mẽ khi quy định yêu cầu nộp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, đăng ký doanh nghiệp hoặc giấy chứng nhận đầu tư chính thức bị xóa bỏ. Thời gian cấp mới giấy chứng nhận đối với hồ sơ đầy đủ giảm từ 15 ngày xuống 10 ngày làm việc, còn thời gian thông báo chỉnh sửa hồ sơ chưa đầy đủ giảm từ 7 ngày xuống 5 ngày. Việc cấp lại, sửa đổi hoặc bổ sung giấy chứng nhận cũng rút ngắn từ 10 ngày xuống 7 ngày làm việc.

Tần suất nghĩa vụ báo cáo định kỳ của doanh nghiệp xuất khẩu gạo được giảm từ 3 lần/tháng xuống còn 1 lần vào ngày mùng 5 hằng tháng. Đối với các đơn vị đã được cấp giấy chứng nhận theo Nghị định 107/2018/NĐ-CP, quyền hoạt động xuất khẩu tiếp tục duy trì cho đến hết thời hạn giấy phép. Nhằm nâng cao năng lực quản lý, Nghị định bổ sung bộ 10 tiêu chí đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân (áp dụng từ 1/1/2028), xoay quanh các yếu tố về xếp hạng tín dụng, nghĩa vụ thuế, tuân thủ pháp luật hải quan và phát triển thương hiệu.

Đối với chiều nhập khẩu, thương nhân có 45 ngày kể từ khi Nghị định có hiệu lực để đăng ký kế hoạch với Bộ Công Thương, đồng thời thực hiện báo cáo định kỳ theo quý, năm hoặc đột xuất.

Áp lực thị trường và yêu cầu nâng cao chất lượng

Việc nới lỏng cơ chế gia nhập thị trường diễn ra trong bối cảnh ngành gạo Việt Nam chịu áp lực cạnh tranh lớn về giá. Trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,03 triệu tấn gạo, đạt gần 2,91 tỷ USD, giảm 5% về lượng và 10,7% về giá trị so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân giảm 5,9%, xuống mức 481,5 USD/tấn dưới sức ép nguồn cung từ Ấn Độ, Thái Lan và Pakistan. Về cơ cấu thị trường, Philippines vẫn là khách hàng lớn nhất khi chiếm 43,2% kim ngạch, trong khi Trung Quốc gia tăng nhu cầu đối với dòng gạo tấm phục vụ ngành thức ăn chăn nuôi.

Dù điều kiện kinh doanh được đổi mới, Điều 17 của Nghị định khẳng định các tiêu chuẩn chất lượng hàng hóa không bị hạ thấp. Gạo xuất khẩu vẫn bắt buộc tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và đáp ứng các yêu cầu về bao bì, ghi nhãn, bảo quản, truy xuất nguồn gốc của nước nhập khẩu.

Trước những biến động chính sách tại các thị trường truyền thống, các thay đổi tại Nghị định 365/2026/NĐ-CP vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường, vừa thúc đẩy ngành gạo chuyển dịch sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.