Tu viện Sanahin nằm gần thành phố Alaverdi, thuộc tỉnh Lori ở miền Bắc Armenia, trên một cao nguyên nhìn xuống hẻm núi sông Debed. Được hình thành từ thế kỷ X, quần thể này là một trong những trung tâm tôn giáo, văn hóa và giáo dục quan trọng của Armenia thời trung đại. Cùng với tu viện Haghpat gần đó, Sanahin được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 1996, sau đó được mở rộng hồ sơ di sản vào năm 2000.
Tên gọi Sanahin thường được giải thích theo tiếng Armenia là "cái này cổ hơn cái kia", gắn với truyền thuyết về mối quan hệ giữa hai tu viện Sanahin và Haghpat. Dù câu chuyện về nguồn gốc tên gọi mang màu sắc dân gian, Sanahin thực sự sở hữu lịch sử lâu đời. Công trình cổ nhất trong quần thể là nhà thờ Thánh Đức Mẹ (St. Astvatsatsin), được xây dựng khoảng năm 928–944. Nhà thờ Đấng Cứu Thế (St. Amenaprkich) tiếp tục được xây dựng trong giai đoạn 957–966 dưới sự bảo trợ của Hoàng hậu Khosrovanush, vợ vua Ashot III.
Điểm đặc biệt của Sanahin nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc nhà thờ Byzantine và truyền thống xây dựng bản địa vùng Caucasus. Những bức tường bằng đá núi lửa sẫm màu, mái vòm đồ sộ, hành lang vòm và các chi tiết chạm khắc tạo nên vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa mộc mạc. Quần thể còn có tháp chuông nhiều tầng, thư viện bản thảo, phòng hội trường và những nhà nguyện được bổ sung qua nhiều thế kỷ.
Quần thể tu viện Sanahin trên cao nguyên tỉnh Lori, Armenia. Ảnh: positiveday.am
Sanahin không chỉ là nơi hành lễ mà còn từng là một trung tâm học thuật nổi tiếng. Tu viện có trường đào tạo các nhà thần học, triết gia, nhà khoa học và đặc biệt là những người chuyên sao chép, minh họa bản thảo. Trường phái họa sĩ minh họa và thư pháp Sanahin góp phần quan trọng vào việc bảo tồn tri thức Armenia qua nhiều thế hệ. Thư viện được xây dựng năm 1063 từng lưu giữ những bản thảo quý giá, phản ánh đời sống trí tuệ phong phú của tu viện.
Một điểm nhấn khác là những tấm khachkar – bia đá chạm khắc hình thánh giá đặc trưng của Armenia. Khoảng 50 tấm khachkar vẫn được bảo tồn trong khu vực Sanahin, nhiều tác phẩm có hoa văn thực vật, hình học và biểu tượng tôn giáo vô cùng tinh xảo. Một số được xem là kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc Armenia thời trung đại.
Trải qua chiến tranh, những cuộc xâm lược và nhiều thế kỷ biến động, Sanahin vẫn tồn tại như một chứng nhân đặc biệt của lịch sử Caucasus. Ngày nay, giữa khung cảnh núi rừng và thung lũng Debed hùng vĩ, tu viện không chỉ là điểm đến hấp dẫn đối với du khách mà còn là biểu tượng cho thời kỳ phát triển rực rỡ của kiến trúc, tôn giáo và tri thức Armenia.
