Theo thông báo kết quả giải quyết nguồn tin về tội phạm ngày 21/9/2026, bà Vũ Phương Thanh (nhà văn Gào) tố giác từ năm 2018 đến năm 2025, bà liên tục bị một số người trong các hội nhóm trên Facebook, Messenger, Zalo đăng tải, chia sẻ nhiều nội dung mang tính công kích, bôi nhọ, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín. Theo bà Thanh, những nội dung này không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân mà còn tác động đến hoạt động kinh doanh của gia đình.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống dưới góc nhìn pháp lý về vụ việc trên, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Gia Lai khởi tố vụ án hình sự về tội Làm nhục người khác sau đơn tố giác của nhà văn Gào là một diễn biến đáng chú ý trong bối cảnh các hành vi công kích, xúc phạm, bôi nhọ danh dự, nhân phẩm trên mạng xã hội đang diễn ra khá phổ biến.

Mạng xã hội không phải là “vùng miễn trừ trách nhiệm pháp lý”

Theo luật sư Cường, trong thời gian dài, nhà văn Gào cho rằng mình bị một số cá nhân trong các hội nhóm trên Facebook, Messenger, Zalo đăng tải, chia sẻ nhiều nội dung công kích, quy kết những hành vi tiêu cực, đồng thời có hành vi nhắn tin với lời lẽ thô tục rồi chụp màn hình phát tán vào các nhóm khác để kích động người khác tiếp tục công kích. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án về tội Làm nhục người khác để tiến hành xác minh, điều tra theo quy định pháp luật.

Việc khởi tố vụ án là bước tố tụng để điều tra, xác minh dấu hiệu tội phạm, chưa đồng nghĩa với việc một cá nhân cụ thể đã bị kết luận phạm tội. Việc xác định trách nhiệm hình sự của từng người phải căn cứ vào chứng cứ, hành vi cụ thể và kết quả điều tra. Tuy nhiên, từ vụ việc này có thể rút ra nhiều vấn đề pháp lý và xã hội đáng quan tâm.

Thứ nhất, cần nhận thức rõ rằng mạng xã hội không phải là “vùng miễn trừ trách nhiệm pháp lý”. Thời gian qua, có một thực tế đáng lo ngại là một bộ phận người sử dụng mạng xã hội cho rằng những lời nói, bình luận, hình ảnh được đăng tải trên Facebook, TikTok, Zalo hoặc các nền tảng khác chỉ là “nói trên mạng”, “nói cho vui”, “chửi nhau trên mạng” nên hậu quả pháp lý không đáng kể, đây là nhận thức sai lầm.

Về bản chất, mạng xã hội chỉ là phương tiện truyền tải thông tin. Khi một người sử dụng phương tiện đó để xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín, đời tư hoặc các quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác thì vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Thậm chí, chính đặc tính của mạng xã hội có thể làm cho hậu quả của hành vi nghiêm trọng hơn. Một lời xúc phạm được nói trực tiếp có thể chỉ có vài người nghe thấy, nhưng một bài viết trên mạng xã hội có thể được hàng nghìn, hàng chục nghìn người tiếp cận, bình luận, chia sẻ và lưu trữ lại. Vì vậy, tính lan truyền, khả năng nhân bản và khả năng lưu giữ lâu dài của thông tin trên không gian mạng khiến mức độ tổn thương đối với nạn nhân có thể lớn hơn rất nhiều so với một hành vi xúc phạm thông thường.

Thứ hai, việc cơ quan điều tra khởi tố những vụ án như vậy có ý nghĩa cảnh báo và phòng ngừa rất lớn. Thực tế cho thấy những hành vi chửi bới, thóa mạ, bôi nhọ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác trên mạng xã hội đã xuất hiện trong nhiều vụ việc và đã có trường hợp bị xử phạt hành chính, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Song, hiện tượng này vẫn diễn biến phức tạp.

Một trong những nguyên nhân là cơ chế vận hành của mạng xã hội có thể khiến những nội dung gây sốc, kích động, tiêu cực, bạo lực hoặc xúc phạm người khác thu hút sự chú ý rất nhanh. Từ đó hình thành một thứ “nền kinh tế của sự chú ý”: càng gây sốc, càng nhiều người xem; càng nhiều người xem thì càng nổi tiếng; sự nổi tiếng lại có thể đem lại lợi ích vật chất hoặc thỏa mãn nhu cầu thể hiện bản thân.

Đã từng xuất hiện những người tự coi mình là “thánh chửi”, “thánh nổ”, sử dụng việc chửi bới, công kích người khác để thu hút người theo dõi và tạo ra sự nổi tiếng trên mạng. Đây là hiện tượng rất đáng lo ngại bởi nó có thể biến hành vi lệch chuẩn thành một phương thức tạo ảnh hưởng xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc cơ quan chức năng điều tra, xử lý nghiêm những hành vi có dấu hiệu tội phạm là cần thiết. Không chỉ để bảo vệ người bị hại mà còn nhằm khẳng định một nguyên tắc: càng có nhiều người sử dụng mạng xã hội thì càng phải có trách nhiệm với lời nói và hành vi của mình trên không gian mạng.

Thứ ba, cần phân biệt rất rõ giữa quyền tự do ngôn luận và hành vi làm nhục, vu khống. Pháp luật bảo đảm quyền tự do ngôn luận, quyền bày tỏ ý kiến của công dân. Nhưng không có quyền nào là quyền tuyệt đối. Một người có quyền không đồng tình, phê phán, phản biện hoặc bày tỏ quan điểm đối với người khác.

Nhưng việc phản biện phải dựa trên sự thật, có giới hạn và không được biến thành việc hạ nhục nhân phẩm hoặc bịa đặt, loan truyền những thông tin mà mình biết rõ là sai sự thật nhằm xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Đây là lý do trong những vụ việc cụ thể cần phân biệt giữa phê bình, phản biện, nhận xét với xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, đồng thời phân biệt giữa xúc phạm với bịa đặt, loan truyền thông tin sai sự thật.

Trong trường hợp có đủ dấu hiệu cấu thành, hành vi có thể bị xem xét về tội Làm nhục người khác theo Điều 155 hoặc tội Vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự, tùy thuộc vào tính chất, nội dung và mục đích của hành vi. Đáng chú ý, Điều 155 quy định việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để phạm tội là tình tiết thuộc khoản 2, với khung hình phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm. Trường hợp thuộc khoản 3, mức hình phạt tù có thể từ 2 năm đến 5 năm.

Như vậy, không thể hiểu rằng cứ xúc phạm trên mạng xã hội thì chỉ là “lời nói trên mạng”. Trong những trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, chính việc sử dụng mạng xã hội có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự ở khung hình phạt nghiêm khắc hơn.

Thứ tư, việc thu thập, sử dụng và phát tán thông tin cá nhân của người khác cũng là vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Một xu hướng đáng lo ngại hiện nay là khi tranh cãi trên mạng xảy ra, một số người bắt đầu tìm kiếm thông tin về đối phương, từ tên tuổi, số điện thoại, địa chỉ, nơi làm việc, hình ảnh, thông tin về người thân, con cái cho đến các dữ liệu về đời tư. Sau đó những thông tin này được đưa lên mạng để “bóc phốt”, gây áp lực hoặc kêu gọi cộng đồng cùng tấn công, đây là hành vi cần được nhìn nhận rất nghiêm túc.

Từ ngày 1/1/2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 có hiệu lực; Nghị định 356/2025/NĐ-CP cũng có hiệu lực cùng thời điểm để quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật. Trong bối cảnh dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành một loại tài sản có giá trị đặc biệt trong nền kinh tế số, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân không chỉ là bảo vệ một vài thông tin như họ tên hay số điện thoại. Đó còn là bảo vệ quyền riêng tư, danh dự, uy tín, sự an toàn và khả năng kiểm soát thông tin về chính mình của mỗi cá nhân.

Một khi thông tin cá nhân bị phát tán trên mạng, hậu quả có thể vượt xa phạm vi của cuộc tranh cãi ban đầu. Người bị hại có thể bị gọi điện, nhắn tin quấy rối; bị theo dõi; bị công kích tại nơi ở, nơi làm việc; thậm chí người thân, con cái cũng bị kéo vào cuộc. Do đó, cần hình thành một nguyên tắc ứng xử mới trong xã hội số: Không được biến dữ liệu cá nhân của người khác thành “vũ khí” trong các cuộc tranh cãi trên mạng.

Hậu quả của việc làm nhục trên mạng không chỉ nằm ở danh dự

Luật sư Cường lưu ý cần đặc biệt cảnh giác với hiện tượng “đám đông kỹ thuật số”. Một cá nhân có thể bắt đầu bằng một bài viết hoặc một bình luận. Nhưng khi hàng nghìn người cùng bình luận, chia sẻ, công kích thì hậu quả đối với nạn nhân có thể trở thành một dạng bạo lực đám đông trên không gian mạng. Điều đáng sợ là nhiều người tham gia không trực tiếp biết nạn nhân là ai, không biết sự việc thực tế như thế nào, cũng không kiểm chứng thông tin nhưng vẫn tham gia công kích chỉ vì thấy người khác đang làm như vậy.

Có người chỉ viết một câu chửi; người khác chia sẻ; người khác tiếp tục chế ảnh; người khác tìm thông tin đời tư; người khác nhắn tin đe dọa. Mỗi người có thể nghĩ rằng hành vi của mình “không đáng kể”, nhưng tổng hợp hàng nghìn hành vi như vậy có thể tạo ra một sức ép khủng khiếp đối với nạn nhân. Do đó, “tôi chỉ bình luận một câu” không phải lúc nào cũng là một lý do để phủ nhận trách nhiệm. Trách nhiệm của từng người phải được xem xét theo chính hành vi, nội dung, mức độ tham gia và hậu quả cụ thể.

Một vấn đề khác đáng quan tâm, hậu quả của việc làm nhục trên mạng không chỉ nằm ở danh dự mà có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng con người. Danh dự, nhân phẩm, uy tín là những giá trị nhân thân đặc biệt quan trọng. Một người bị hàng nghìn người công kích có thể bị mất việc, ảnh hưởng hoạt động kinh doanh, đổ vỡ các mối quan hệ, bị cô lập khỏi cộng đồng và chịu áp lực tâm lý rất lớn. Trong những trường hợp nghiêm trọng, nạn nhân có thể rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý, thậm chí có hành vi tự gây tổn hại cho bản thân.

Bởi vậy, pháp luật hình sự đã dự liệu trường hợp làm nạn nhân tự sát là tình tiết thuộc khung hình phạt cao hơn của tội Làm nhục người khác. Điều 155 hiện hành quy định khung cao nhất từ 2 năm đến 5 năm tù đối với trường hợp này.

Tuy nhiên, cũng cần hết sức thận trọng về mặt pháp lý: Không phải cứ có việc nạn nhân tự sát sau một cuộc tranh cãi trên mạng là mặc nhiên người xúc phạm phải chịu trách nhiệm theo tình tiết này. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành và mối quan hệ giữa hành vi phạm tội với hậu quả theo quy định pháp luật.

Từ vụ việc trên, bài học quan trọng nhất là mỗi người phải chịu trách nhiệm về “dấu vết số” của mình. Luật sư Cường lưu ý, người sử dụng mạng xã hội cần nhớ rằng một bình luận có thể bị xóa nhưng dấu vết của hành vi thì không dễ dàng biến mất. Ảnh chụp màn hình, dữ liệu điện tử, lịch sử trao đổi, bài viết, bình luận, lượt chia sẻ và nhiều dữ liệu khác có thể trở thành nguồn chứng cứ để cơ quan có thẩm quyền xác minh hành vi.

Vì vậy, trước khi đăng một nội dung xúc phạm người khác, mỗi người nên tự đặt ra ít nhất ba câu hỏi: Một là, thông tin mình đưa ra có đúng sự thật hay không? Hai là, mình có quyền công khai thông tin, hình ảnh, dữ liệu cá nhân của người khác hay không? Ba là, nếu nội dung này được cơ quan chức năng hoặc chính người thân của mình đọc lại sau này, mình có chịu trách nhiệm được cho những gì mình đã viết hay không? Nếu không trả lời được ba câu hỏi đó thì tốt nhất không nên đăng.

Cùng với đó, cần xây dựng văn hóa tranh luận thay vì văn hóa công kích. Mạng xã hội tạo ra một không gian rất thuận lợi để mọi người bày tỏ quan điểm, phản biện và giám sát xã hội. Nhưng nếu biến không gian đó thành nơi chửi bới, bôi nhọ, truy tìm đời tư và tổ chức các cuộc “tấn công tập thể” thì chính chúng ta đang làm cho môi trường số trở nên thiếu an toàn.

Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có tranh cãi. Xã hội văn minh là xã hội trong đó con người có thể bất đồng rất gay gắt nhưng vẫn biết tôn trọng nhân phẩm của nhau và tuân thủ pháp luật.

Pháp luật hiện nay đã có nhiều công cụ để bảo vệ danh dự, nhân phẩm, quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân và an toàn của công dân trên không gian mạng. Vấn đề còn lại là phải thực thi nghiêm minh và nâng cao ý thức pháp luật của người sử dụng. Việc xử lý nghiêm những hành vi có dấu hiệu tội phạm là cần thiết, nhưng về lâu dài, điều quan trọng hơn là phải hình thành văn hóa trách nhiệm trên không gian mạng. Không nên đợi đến khi một người bị tổn thương nghiêm trọng, một gia đình bị ảnh hưởng hoặc một vụ việc trở thành vụ án hình sự thì chúng ta mới nhận ra rằng một lời nói trên mạng cũng có thể gây ra hậu quả rất thật ngoài đời.

“Mỗi người cần hiểu rằng tự do ngôn luận đi cùng trách nhiệm; quyền được bày tỏ ý kiến đi cùng nghĩa vụ tôn trọng người khác; quyền sử dụng mạng xã hội đi cùng trách nhiệm bảo vệ dữ liệu, danh dự, nhân phẩm và sự an toàn của cộng đồng. Đó không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là thước đo văn hóa của mỗi cá nhân trong xã hội số”, luật sư Cường nói.

>>> Mời độc giả xem thêm video Chuyên án ma túy liên quan diễn viên Kiều Thanh: