Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, TS Đặng Việt Dũng, Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam bày tỏ sự kỳ vọng lớn của lực lượng cán bộ, chuyên gia trong ngành vào bước phát triển mới của VUSTA.

Theo ông Dũng, trong nhiệm kỳ IX, VUSTA cần tiếp tục phát huy, kế thừa những kết quả tích cực đã đạt được từ nhiệm kỳ VIII, đồng thời triển khai thực hiện hiệu quả Nghị quyết Đại hội đề ra.

Trong đó, công tác tư vấn, phản biện xã hội tiếp tục được xác định là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Theo Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam, những nội dung tư vấn, phản biện vốn đã làm tốt trong nhiệm kỳ trước cần được tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa. Trọng tâm là tập trung tham gia hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh tập hợp đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học chất lượng cao, đồng thời không ngừng nâng cao năng lực cho lực lượng trực tiếp tham gia công tác tư vấn, phản biện.

Hoàn thiện thể chế và cơ chế đặt hàng đối với hoạt động tư vấn, phản biện.

Theo TS Đặng Việt Dũng, tư vấn, phản biện là một trong những phương thức thiết thực để đội ngũ trí thức đóng góp trực tiếp vào quá trình hoạch định và thực thi các chủ trương, chính sách lớn của đất nước. Trong nhiệm kỳ IX, việc tiếp tục phát huy thế mạnh này sẽ góp phần khẳng định vai trò của VUSTA trong tập hợp, đoàn kết và phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ.

Để hoạt động tư vấn, phản biện ngày càng thực chất, theo ông, trước hết cần chủ động phối hợp với các cơ quan liên quan tham mưu, đề xuất Chính phủ rà soát, sửa đổi, hoàn thiện các quy định về tư vấn, phản biện, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ tinh thần Nghị quyết số 45-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Nghị quyết số 107/NQ-CP của Chính phủ.

Trước mắt, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg và Thông tư số 11/2015/TT-BTC về cơ chế tài chính, phù hợp với yêu cầu, tính chất và khối lượng công việc trong giai đoạn mới.

Trong đó, cơ chế cần xác định rõ những chính sách, chiến lược, quy hoạch, chương trình và dự án quan trọng cần có sự tham gia của Liên hiệp Hội Việt Nam và các hội thành viên. Cùng với đó là quy định cụ thể về việc cung cấp hồ sơ, dữ liệu, thời gian nghiên cứu và nguồn lực để các chuyên gia có đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ.

Một điểm quan trọng được TS Đặng Việt Dũng nhấn mạnh là phát huy vai trò của trí thức ngay từ giai đoạn đầu của quá trình xây dựng chính sách. “Hoạt động phản biện cần được tiến hành từ sớm, ngay từ giai đoạn xác định vấn đề, xây dựng nhiệm vụ và lựa chọn phương án”, ông cho biết.

Khi được tham gia từ sớm, đội ngũ chuyên gia không chỉ góp ý cho một phương án đã hình thành mà còn có điều kiện đóng góp vào quá trình xác định vấn đề, phân tích các kịch bản và lựa chọn giải pháp. Đây cũng là cách để nâng cao giá trị của hoạt động tư vấn, phản biện và phát huy tốt hơn nguồn lực trí tuệ trong xã hội.

Cùng với đó, cơ chế tài chính cần được thiết kế phù hợp hơn với tính chất và chất lượng sản phẩm tư vấn, phản biện. Việc áp dụng phương thức khoán chi theo nhiệm vụ hoặc sản phẩm đầu ra, gắn với yêu cầu về chất lượng, công khai, minh bạch và kiểm soát xung đột lợi ích sẽ tạo điều kiện để chuyên gia tập trung hơn cho chất lượng nghiên cứu.

TS Đặng Việt Dũng cho rằng, việc xây dựng cơ chế trao đổi, đối thoại và phản hồi hai chiều cũng rất cần thiết. Khi các kiến nghị phản biện được xem xét, phản hồi và giải trình đầy đủ, hoạt động tư vấn, phản biện sẽ có thêm điều kiện để phát huy giá trị trong thực tiễn.

Tập trung trí tuệ vào những vấn đề lớn của đất nước

TS Đặng Việt Dũng cho rằng, cần đẩy mạnh cả hai phương thức phản biện theo yêu cầu và phản biện chủ động. VUSTA cùng các hội thành viên chủ động phát hiện, đề xuất và lựa chọn những vấn đề lớn, quan trọng, có tác động trực tiếp đến sự phát triển đất nước và đời sống nhân dân để tổ chức tư vấn, phản biện.

Thay vì phân tán nguồn lực vào nhiều hoạt động nhỏ, tập trung ưu tiên một số nhiệm vụ có tầm ảnh hưởng lớn, liên ngành, liên vùng tổ chức nghiên cứu chuyên sâu và xây dựng các báo cáo tư vấn, phản biện có chất lượng, đủ cơ sở khoa học và thực tiễn để kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền. Hàng năm cần lựa chọn một số nhiệm vụ phản biện trọng điểm giao cho các đơn vị thành viên thực hiện.

TS Đặng Việt Dũng cho hay, để phát huy hiệu quả nguồn lực trí thức, một nhiệm vụ quan trọng là xây dựng cơ chế thống nhất trong tập hợp, lựa chọn và huy động chuyên gia.

Cần sớm xây dựng cơ chế thống nhất để tập hợp, lựa chọn và huy động hiệu quả đội ngũ chuyên gia trong toàn hệ thống. Trước hết, cần hình thành cơ sở dữ liệu chuyên gia dùng chung, được số hóa, cập nhật thường xuyên và phân loại theo lĩnh vực, trình độ, kinh nghiệm, địa bàn, năng lực chủ trì và kết quả tham gia tư vấn, phản biện. Cơ sở dữ liệu phải trở thành công cụ giúp lựa chọn đúng chuyên gia, phù hợp với từng nhiệm vụ.

Cùng với đó, cần xây dựng tiêu chí lựa chọn chuyên gia dựa trên tính chất, phạm vi và mức độ phức tạp của vấn đề, bảo đảm công khai, minh bạch; xây dựng hồ sơ, đánh giá theo kết quả và chất lượng tham gia, từng bước xếp hạng chuyên gia, đào tạo và thu hút chuyên gia đầu ngành chủ trì các nhiệm vụ lớn, phức tạp.

Theo ông, cần hình thành các nhóm chuyên gia với sự tham gia của trí thức trẻ, chuyên gia tại doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, các hội địa phương và trí thức Việt Nam ở nước ngoài; đồng thời xây dựng kho dữ liệu, thư viện báo cáo phản biện dùng chung và có chế độ đãi ngộ, chi trả công lao động tương xứng với hoạt động tư vấn, phản biện.

TS Đặng Việt Dũng cho rằng, cần xây dựng quy trình khung về tư vấn, phản biện phù hợp với từng loại chính sách, quy hoạch, chương trình và dự án; quy định rõ thời điểm lấy ý kiến, hồ sơ, trách nhiệm giải trình và nội dung phản biện. Quy trình cần gắn với ứng dụng công nghệ số, theo dõi việc tiếp thu kiến nghị và thực hiện cơ chế đặt hàng nhiệm vụ phản biện độc lập, có cạnh tranh công khai giữa các tổ chức khoa học, viện nghiên cứu, trường đại học.

Tăng cường phối hợp và bảo đảm các nguồn lực thực hiện

Theo TS Đặng Việt Dũng, cần xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên giữa VUSTA với các hội ngành toàn quốc, liên hiệp hội địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để trao đổi thông tin, xác định nhiệm vụ, huy động chuyên gia và tổ chức phản biện liên ngành. Quan hệ giữa các hội ngành toàn quốc và liên hiệp hội địa phương cần được tăng cường theo hướng hai chiều. Bên cạnh ngân sách nhà nước, cần nghiên cứu huy động và sử dụng minh bạch các nguồn lực hợp pháp khác.

Trong giai đoạn phát triển mới, tư vấn, phản biện là phương thức thiết thực để đội ngũ trí thức đóng góp trực tiếp, hiệu quả vào quá trình hoạch định và thực thi các chủ trương, chính sách lớn của đất nước.

“Với vai trò hội thành viên, Tổng hội Xây dựng Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm, tính độc lập và thế mạnh chuyên môn của đội ngũ trí thức. Chủ động phối hợp với VUSTA, các hội thành viên và cơ quan quản lý nhà nước để tham gia những nhiệm vụ tư vấn, phản biện thiết thực, góp phần phát huy hiệu quả trí tuệ đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong nhiệm kỳ IX”, ông Dũng khẳng định.