Phát hiện cơ chế hình thành vùng nhìn rõ nhất của mắt

Tuệ Minh 05/11/2026 08:02

Nghiên cứu trên organoid võng mạc chỉ ra axit retinoic và hormone tuyến giáp phối hợp định hình vùng foveola, mở hướng tìm hiểu bệnh và phát triển mô nhân tạo.

Vùng trung tâm của võng mạc giúp con người đọc chữ, nhận diện khuôn mặt và phân biệt những chi tiết nhỏ. Ở chính giữa vùng này là hố trung tâm nhỏ, đặc biệt là vùng foveola, nơi tập trung các tế bào nón có vai trò quyết định độ sắc nét của thị giác.

Vitamin A phối hợp với hormone tuyến giáp để hình thành vùng trung tâm của võng mạc.

Các nhà khoa học tại Đại học Johns Hopkins, Mỹ, tìm hiểu cách vùng foveola hình thành trong quá trình phát triển trước khi sinh. Nhóm do Robert J. Johnston Jr., phó giáo sư sinh học tại trường, dẫn đầu đã phát hiện hai tín hiệu hóa học phối hợp điều chỉnh số phận của những tế bào cảm nhận ánh sáng trong vùng võng mạc đặc biệt này.

Võng mạc có ba nhóm tế bào nón, thường được gọi theo bước sóng ánh sáng mà chúng nhạy nhất: xanh lam, xanh lục và đỏ. Những tế bào này hỗ trợ thị giác ban ngày và khả năng phân biệt màu sắc. Chúng phân bố không đồng đều trên võng mạc: vùng foveola chủ yếu có tế bào nón nhạy với ánh sáng đỏ và xanh lục, trong khi tế bào nón xanh lam hiện diện ở những vùng khác.

ayxqam3ffqtpria6jq4b4qnxc5tnk72ykbnb5htrseou7fwlmyedtplrmtzci9tprlxqs0pyhzjn8az6zddu2z1he6mapqpwjjgnxxdnkanmzx-u07tt8y-r4dlonap8-zba2wgnrtsfxlmnona3jfoupymktm0ij-j4c0lmphovtktkmmewvendsnjmmavk.jpg — Vị trí foveola ở trung tâm võng mạc, vùng giúp con người nhìn rõ các chi tiết nhỏ.

Kết quả cho thấy trong giai đoạn phát triển thai khoảng tuần thứ 10 đến 12, một số tế bào nón xanh lam xuất hiện ở vùng foveola. Đến khoảng tuần thứ 14, các tế bào này dường như chuyển thành tế bào nón nhạy với ánh sáng đỏ hoặc xanh lục. Phát hiện gợi ý sự vắng mặt của tế bào nón xanh lam ở trung tâm không chỉ liên quan đến vị trí của tế bào, mà còn đến quá trình thay đổi đặc tính của chúng.

Nhóm nghiên cứu xác định axit retinoic, một phân tử được tạo ra từ vitamin A, và hormone tuyến giáp giúp điều chỉnh mô hình phát triển bằng cách hạn chế sự hình thành tế bào nón xanh lam ở vùng trung tâm. Sau đó, hormone tuyến giáp dường như góp phần thúc đẩy những tế bào nón xanh lam còn lại chuyển sang kiểu tế bào nhạy với ánh sáng đỏ hoặc xanh lục.

Theo Robert J. Johnston Jr., nếu tế bào nón xanh lam thực sự chuyển đổi thành loại tế bào khác, quá trình phát triển của võng mạc cần được hiểu như một chuỗi thay đổi về số phận tế bào, chứ không chỉ là sự sắp xếp lại về không gian.

Tuy vậy, cần phân biệt những gì được quan sát trong organoid với toàn bộ quá trình phát triển mắt ở thai nhi. Mô nuôi cấy tái tạo một số đặc điểm của mô người nhưng không thể mô phỏng mọi yếu tố sinh lý, mạch máu và tương tác giữa các cơ quan.

Nghiên cứu được công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Theo Johnston, trong tương lai, các mô được tạo ra trong phòng thí nghiệm có thể hỗ trợ nghiên cứu những bệnh làm tổn thương võng mạc và đánh giá các hướng phục hồi mô.

rly8vwl6ooktu28-ehkm53wioaqiuo-5fzycleynplalsfdyprgzbvde0fsz8nfzzjib9cmnph-i1ts1k91ntny98alz4c5owg0aop3du6ejtreu871xom-ireplhsux4grn-vdpruqsciynmuxw9p1xn2-j-fwziwhcz5f432w.jpg — Organoid võng mạc người được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, minh họa mô hình nghiên cứu giúp quan sát quá trình phát triển tế bào.

Một trong những mục tiêu được quan tâm là thoái hóa điểm vàng, bệnh có thể phá hủy dần các tế bào ở vùng trung tâm võng mạc, khiến người bệnh khó đọc, nhận diện khuôn mặt hoặc nhìn rõ vật thể ở phía trước. Các bệnh võng mạc khác cũng có thể làm suy giảm thị lực nghiêm trọng.