Nhiều năm trở lại đây, ô nhiễm không khí ở Hà Nội không còn là hiện tượng bất thường mà đã mang tính quy luật theo mùa. Từ cuối thu đến hết mùa xuân (khoảng tháng 10 đến tháng 3 năm sau), khi lượng mưa ít, gió yếu và xảy ra hiện tượng nghịch nhiệt, các chất ô nhiễm bị giữ lại ở tầng không khí thấp. Trong điều kiện đó, chỉ cần mật độ giao thông tăng cao hoặc hoạt động xây dựng diễn ra dày đặc, chất lượng không khí lập tức suy giảm.

Theo số liệu quan trắc của các cơ quan chuyên môn, nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội thường xuyên vượt quy chuẩn quốc gia, thậm chí có thời điểm cao gấp nhiều lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới.

Hiện tình trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội đã quay trở lại. Theo Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chỉ số ô nhiễm không khí (AQI) tại một số tỉnh, thành phố ở mức xấu và kém.

Ngày 5/1, các tỉnh, thành phố có chỉ số ô nhiễm không khí ở mức xấu đo được tại các trạm như sau: Tại trạm Đại học Bách khoa cổng Parabol đường Giải Phóng (Hà Nội), chỉ số đo được ở ngưỡng 154; tại trạm đo cầu Thái Bình, đường Trần Thái Tông (tỉnh Thái Bình cũ) chỉ số đo được ở ngưỡng 159.

Các tỉnh, thành phố có chỉ số ô nhiễm không khí ở mức kém đo được tại các trạm như sau: Tại trạm công viên Nhân Chính, Khuất Duy Tiến (Hà Nội ), chỉ số đo được ở ngưỡng 116; đường Hùng Vương, tỉnh Thái Nguyên, chỉ số đo được ở ngưỡng 116; tại trạm đo sân vận động Gang Thép, tỉnh Thái Nguyên, chỉ số đo được ở ngưỡng 119; tại trạm đo ở số 437, đường Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên, chỉ số đo được ở ngưỡng 133; tại trạm đo khu vực thành phố Hải Phòng (UBND thành phố Hải Dương cũ, đường Trần Hưng Đạo), chỉ số đo được ở ngưỡng 129.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ô nhiễm không khí tại khu vực Hà Nội và các tỉnh lân cận, ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động kinh tế - xã hội và sức khỏe cộng đồng.

Thông tin trên báo SKĐS, BS Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết, thực tế dữ liệu nhiều năm cho thấy ô nhiễm tại Hà Nội có xu hướng nặng dần vào cuối năm. Khi AQI tiến tới ngưỡng 200 - 300, đây không còn là nguy cơ dành riêng cho nhóm nhạy cảm, mà là vấn đề y tế công cộng. Người khỏe mạnh có thể cảm thấy tức ngực, ho khan, cay mắt; còn người mang bệnh nền hoặc người già, trẻ nhỏ đối diện nguy cơ nhập viện vì hen cấp, viêm phổi, đột quỵ hay nhồi máu cơ tim.

Nguyên nhân chính đến từ bụi mịn PM2.5 - loại hạt có kích thước nhỏ gấp 30 lần sợi tóc, đủ nhỏ để đi sâu xuống tận phế nang và thậm chí thâm nhập vào máu. Trên bề mặt những hạt bụi này thường mang theo kim loại nặng và chất hữu cơ độc hại, gây stress oxy hóa, tổn thương ty thể và kích hoạt phản ứng viêm lan tỏa.

Tác động kéo dài dẫn tới viêm đường thở mạn tính, tăng hình thành mảng xơ vữa, cục máu đông và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan như tim, não, thận. Vì thế ô nhiễm không khí không chỉ gây ho, rát họng trong vài ngày mà góp phần làm tăng tỷ lệ hen, COPD, đột quỵ, ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển phổi, não ở trẻ nhỏ.

Sương mù, bụi mịn bao phủ khu vực Hồ Tây khiến tầm nhìn hạn chế và phản ánh tình hình chất lượng không khí tại Hà Nội. Ảnh: Lê Đông/TTXVN

Thực tế tại các bệnh viện ở Hà Nội trong những đợt ô nhiễm nặng cho thấy số trẻ nhập viện vì viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen tăng rõ rệt; người cao tuổi dễ đối mặt với cơn thiếu máu cơ tim, đột quỵ hay viêm phổi nặng. Còn bệnh nhân có bệnh nền tim mạch - hô hấp chỉ cần nồng độ PM2.5 tăng nhẹ cũng có thể gặp đợt cấp. Phụ nữ mang thai cũng là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi nguy cơ sinh non, thai nhẹ cân hoặc tiền sản giật.

Trong bối cảnh ô nhiễm liên tục, BS Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh chiến lược tự bảo vệ cần được thực hiện nghiêm túc và bài bản.

Khẩu trang là lớp phòng vệ đầu tiên nhưng không phải loại nào cũng hiệu quả. Khẩu trang vải và khẩu trang y tế thông thường gần như không chặn được PM2.5, trong khi N95, KN95 hoặc FFP2 mới thực sự có tác dụng khi được đeo kín, khít. Khẩu trang N95 có thể dùng lại vài lần nhưng không được giặt, bởi lớp lọc tĩnh điện sẽ bị phá hủy.

Trong nhà, người dân nên đóng cửa khi AQI ngoài trời tăng cao và sử dụng máy lọc không khí có màng HEPA ở chế độ phù hợp. Tuy nhiên, phòng kín lâu có thể tích tụ CO₂, vì vậy cần tranh thủ những thời điểm không khí bớt ô nhiễm để thông gió ngắn. Phòng ngủ nên được ưu tiên giữ sạch.

Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sau khi đi ngoài đường về giúp loại bỏ bụi bám ở niêm mạc, giảm nguy cơ viêm nhiễm. Chế độ ăn giàu vitamin và chất chống oxy hóa như vitamin C, A, E cùng các thực phẩm như gừng, nghệ, tỏi cũng giúp cơ thể chống lại stress oxy hóa do bụi mịn.

Tuy nhiên, các biện pháp cá nhân chỉ có tác dụng giảm thiểu, không thể giải quyết gốc rễ vấn đề. Chuyên gia này cho rằng Hà Nội cần những giải pháp mạnh mẽ hơn trong giảm nguồn thải giao thông, kiểm soát khí thải công nghiệp và xây dựng, hạn chế đốt rơm rạ, đốt rác và phát triển đô thị xanh để cải thiện chất lượng không khí bền vững...