Những ngày cuối vụ, cánh đồng dưa xã Vĩnh Tú (huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị) trải dài một màu xanh xen lẫn những trái dưa đã chín đỏ ruột nhưng chưa kịp thu hoạch. Trên bờ ruộng, vài người nông dân ngồi lặng, ánh mắt dõi theo từng chuyến xe tải hiếm hoi vào mua hàng.
“Thương lái trả 2.500 – 3.000 đồng/kg mà vẫn phải năn nỉ họ mới mua,” anh Nguyễn Văn H., một hộ trồng dưa lâu năm, thở dài. “Giá này thì càng cắt càng lỗ, nhưng để lâu thì dưa nứt, hỏng hết.”
Năm nay thời tiết thuận lợi, dưa hấu được mùa, năng suất cao. Tuy nhiên, đầu ra lại gặp khó khi thị trường tiêu thụ chậm, xuất khẩu không ổn định, khiến giá thu mua rơi tự do. Với mức giá dưới 3.000 đồng/kg, nhiều hộ dân cho biết không đủ bù chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và công chăm sóc.
Tại một ruộng dưa rộng gần 3 sào, chị Lê Thị M. cho hay gia đình đầu tư hơn 20 triệu đồng cho vụ này. “Nếu bán được giá 6.000 – 7.000 đồng/kg còn có lãi nhẹ. Còn giá như hiện tại thì coi như mất trắng,” chị nói.
Không ít hộ dân rơi vào tình cảnh tiến thoái lưỡng nan: thu hoạch thì lỗ, bỏ mặc thì mất trắng. Trên những con đường dẫn vào vùng trồng dưa, xe thu mua xuất hiện thưa thớt. Nhiều thương lái cho biết sức tiêu thụ giảm, trong khi nguồn cung dồi dào khiến họ cũng dè dặt nhập hàng.
“Chợ tiêu thụ chậm, dưa nhiều mà bán không kịp nên chúng tôi không dám lấy số lượng lớn,” một thương lái cho hay.
Trong khi đó, tại Chợ đầu mối Long Biên – một trong những điểm trung chuyển nông sản lớn nhất miền Bắc, dưa hấu vẫn về chợ mỗi đêm nhưng sức mua không tăng tương xứng. Ghi nhận lúc rạng sáng, nhiều xe tải chở dưa từ miền Trung đổ về, chất thành từng đống lớn ngay lối vào chợ.
Một tiểu thương tên Trần Văn Dũng cho biết, giá nhập tại chợ dao động khoảng 4.000 – 6.000 đồng/kg, cao hơn giá tại ruộng nhưng đầu ra bán lẻ lại khá chậm. “Dưa về nhiều mà tiêu thụ không mạnh, bán buôn cho các chợ nhỏ cũng chậm nên chúng tôi phải lấy cầm chừng. Có hôm hàng tồn phải hạ giá sâu để đẩy đi trong ngày,” anh nói.
Theo các tiểu thương, sức mua yếu do nguồn cung từ nhiều địa phương cùng lúc đổ về, trong khi thời tiết chưa thực sự vào cao điểm tiêu thụ. Điều này khiến khoảng cách giá từ ruộng đến chợ có tăng nhưng không đủ để “cứu” người nông dân.
Thực tế này không phải lần đầu xảy ra. Câu chuyện “được mùa rớt giá” đã lặp lại nhiều năm với các loại nông sản khi vào chính vụ thu hoạch, giá có thể giảm sâu chỉ còn vài nghìn đồng mỗi kg. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi và phụ thuộc lớn vào thương lái.
Trong khi đó, khâu chế biến, bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế, khiến nông sản buộc phải bán nhanh với giá thấp. Khi thị trường biến động, người nông dân gần như không có “tấm đệm” để chống đỡ.
Các chuyên gia cho rằng, để tránh cảnh “giải cứu” lặp lại, cần phát triển mạnh các mô hình liên kết doanh nghiệp – hợp tác xã – nông dân, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ và đẩy mạnh chế biến sâu nhằm nâng giá trị nông sản.
Chiều muộn, nắng miền Trung vẫn hắt xuống những luống dưa trải dài. Tiếng dao cắt dưa lác đác vang lên, nhưng không còn rộn ràng như những vụ được giá. Anh Hòa nhìn đống dưa vừa thu hoạch, nói như tự trấn an: “Làm nông quen rồi, năm được năm mất. Chỉ mong sang vụ sau đỡ hơn.”
Câu chuyện ở Quảng Trị không chỉ là chuyện của một mùa dưa, mà còn là lát cắt quen thuộc của bài toán nông sản Việt: sản xuất nhiều nhưng giá trị chưa cao, và người nông dân vẫn là mắt xích dễ tổn thương nhất khi thị trường biến động.
