Phần lớn cây trồng sẽ nhanh chóng suy yếu khi đất hoặc nước chứa quá nhiều muối. Muối khiến rễ khó hấp thụ nước, đồng thời làm rối loạn hoạt động của tế bào. Thế nhưng trong tự nhiên vẫn tồn tại một nhóm thực vật đặc biệt gọi là cây chịu mặn (halophyte), có thể sinh trưởng ở những nơi mà nhiều loài khác không thể sống nổi.

Ảnh: Trungtamthuoc.com

Nổi tiếng nhất là các loài đước, mắm và bần trong rừng ngập mặn ven biển. Chúng sở hữu nhiều chiến lược khác nhau để đối phó với muối. Cây đước lọc phần lớn lượng muối ngay từ rễ, giúp nước đi vào thân ít mặn hơn. Trong khi đó, cây mắm có các tuyến muối trên lá, liên tục đẩy muối ra ngoài. Nếu quan sát kỹ, đôi khi có thể thấy các tinh thể muối trắng bám trên bề mặt lá sau khi nước bốc hơi.

Ảnh: tropical.theferns

Một số loài còn "nhốt" muối trong những lá già rồi chủ động làm rụng chúng. Nhờ vậy, cây vừa loại bỏ lượng muối tích tụ vừa bảo vệ các bộ phận non. Nhiều cây chịu mặn cũng có lá dày, mọng nước để pha loãng nồng độ muối trong tế bào và giảm thất thoát nước dưới ánh nắng gay gắt.

Ảnh: knowyourweeds

Ở những vùng bãi triều và đầm lầy mặn, sam biển (glasswort) là một trong những loài chịu mặn xuất sắc nhất. Thân cây mọng nước, gần như không có lá thật và có thể phát triển trên nền đất chứa lượng muối rất cao. Tại một số quốc gia, sam biển còn được xem là loại rau cao cấp với vị mặn tự nhiên, thường dùng trong các món hải sản.

Một "cao thủ" khác là cây muối (saltbush) thuộc chi Atriplex. Loài cây này sinh trưởng tốt ở các vùng khô hạn và đất nhiễm mặn, nhờ những túi nhỏ trên bề mặt lá có khả năng tích trữ rồi đào thải muối. Tại Australia và nhiều nước Trung Đông, saltbush còn được trồng làm thức ăn cho gia súc ở những vùng đất mà cây cỏ thông thường không thể tồn tại.

Các nhà khoa học đặc biệt quan tâm đến nhóm thực vật chịu mặn vì diện tích đất bị nhiễm mặn trên thế giới đang gia tăng do biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tưới tiêu không hợp lý. Việc tìm hiểu cơ chế chống muối của chúng có thể giúp lai tạo những giống lúa, lúa mì hoặc ngô chịu mặn tốt hơn trong tương lai, góp phần bảo đảm an ninh lương thực.

Từ những cánh rừng ngập mặn ven biển đến các bãi đất trắng xóa vì muối, những "siêu thực vật" này cho thấy sự sống luôn tìm được cách thích nghi. Chúng không chỉ là kỳ quan của tiến hóa mà còn có thể trở thành chìa khóa để con người ứng phó với những thách thức môi trường trong thế kỷ XXI.