29/8 vừa qua, một vụ sụp băng nghiêm trọng tại khu vực Himalaya gần biên giới Nepal - Tây Tạng đã gây ra trận lũ quét thảm khốc. Một khối băng và đá khổng lồ từ khu vực núi cao sụp xuống, kéo theo đất đá và nước, tạo thành dòng lũ dữ dội tràn xuống các thung lũng phía dưới. Các chuyên gia nhận định những biến động ngày càng nhanh ở vùng núi cao Himalaya đang làm gia tăng nguy cơ xảy ra các tai biến liên quan đến băng và đất đóng băng.
Nhưng khi băng tan, thứ được giải phóng không chỉ là nước. Trong những lớp băng và đất đóng băng tồn tại từ hàng nghìn năm trước còn có thể lưu giữ vi khuẩn, virus và vật chất di truyền cổ đại. Khi “kho lưu trữ” tự nhiên này tan chảy, những sinh vật từng bị cô lập với môi trường hiện đại có thể được đưa trở lại hệ sinh thái.
Những “virus zombie” ngủ quên trong băng
Lớp băng vĩnh cửu bao phủ những vùng rộng lớn ở Bắc Cực và Siberia. Đây không đơn thuần là một lớp đất lạnh mà còn giống như một “tủ đông” tự nhiên, bảo quản xác động vật, thực vật và nhiều loại vi sinh vật qua hàng nghìn năm.
Các nhà khoa học từng phục hồi một số virus cổ đại từ lớp băng vĩnh cửu ở Siberia. Một số virus có tuổi đời hàng chục nghìn năm vẫn giữ được khả năng lây nhiễm trong điều kiện phòng thí nghiệm, khiến chúng được truyền thông gọi bằng cái tên “virus zombie”.
Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Bắc Cực đang nóng lên nhanh chóng. Khi nhiệt độ tăng, lớp băng vĩnh cửu có thể tan sâu hơn, giải phóng những vật chất sinh học từng bị chôn vùi và đưa chúng trở lại môi trường.
Một số chuyên gia lo ngại những vi sinh vật cổ đại có thể mang theo các đặc tính mà con người ngày nay chưa từng đối mặt. Tuy nhiên, việc tìm thấy virus còn khả năng hoạt động sau hàng chục nghìn năm không có nghĩa chúng có thể gây bệnh cho người.
Một trường hợp trong quá khứ cho thấy mối nguy từ lớp băng tan không hoàn toàn là giả thuyết.
Năm 2016, bán đảo Yamal ở Siberia xảy ra một đợt bùng phát bệnh than nghiêm trọng. Hàng nghìn con tuần lộc chết và hàng chục người mắc bệnh, trong đó có một trẻ em tử vong. Sự kiện xảy ra sau một mùa hè đặc biệt nóng, khi lớp đất đóng băng tan sâu hơn bình thường.
Các chuyên gia cho rằng, một trong những nguyên nhân có thể là xác tuần lộc từng chết vì bệnh than nhiều thập kỷ trước được bảo quản trong đất đóng băng. Khi lớp băng tan, vi khuẩn Bacillus anthracis có thể được giải phóng trở lại môi trường. Loài vi khuẩn này có khả năng tạo bào tử cực kỳ bền, giúp chúng tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt suốt thời gian dài.
Vụ việc trở thành một ví dụ điển hình cho cách biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi những điều tưởng như đã bị chôn vùi vĩnh viễn. Một tác nhân gây bệnh không nhất thiết phải “sống” hàng nghìn năm trong trạng thái hoạt động; chỉ cần được bảo quản đủ lâu dưới dạng phù hợp, nó có thể quay trở lại khi môi trường thay đổi.
Không chỉ virus, cả một thế giới vi sinh vật có thể được giải phóng
Những gì nằm trong băng cũng không chỉ có virus gây bệnh. Các nhà khoa học còn tìm thấy nhiều loại vi khuẩn, gene và vật chất di truyền được bảo quản trong băng vĩnh cửu và các môi trường băng giá.
Khi băng tan, những vi sinh vật này có thể tiếp xúc với các hệ sinh thái hiện đại lần đầu tiên sau hàng nghìn năm. Một số có thể nhanh chóng chết vì không còn phù hợp với điều kiện mới, nhưng số khác có thể thích nghi hoặc tương tác với các vi sinh vật đang tồn tại.
Đáng chú ý, các nhà khoa học cũng quan tâm đến khả năng những vi sinh vật cổ đại mang theo gene kháng kháng sinh. Nếu những gene này được truyền sang các vi khuẩn hiện đại, về lý thuyết chúng có thể góp phần làm gia tăng tình trạng kháng thuốc - một trong những vấn đề y tế nghiêm trọng hiện nay.
Một số nhà khoa học từng cảnh báo rằng việc lớp băng vĩnh cửu tan nhanh có thể làm tăng nguy cơ con người tiếp xúc với những vi sinh vật cổ đại. Nhưng hiện chưa có bằng chứng cho thấy quá trình tan băng đang chuẩn bị giải phóng một loại virus có khả năng gây đại dịch ở người.
Ngay cả khi một virus cổ đại vẫn còn khả năng hoạt động, nó phải vượt qua hàng loạt rào cản trước khi trở thành mối đe dọa đối với con người. Nó phải tìm được vật chủ phù hợp, có khả năng xâm nhập và nhân lên trong cơ thể người, gây bệnh và quan trọng hơn là truyền được từ người này sang người khác.
Vì thế, giới khoa học hiện xem đây là một nguy cơ cần được giám sát, chứ không phải một đại dịch chắc chắn sẽ xảy ra. Việc nghiên cứu những vi sinh vật được giải phóng từ băng giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về những gì đang thay đổi khi các vùng cực và núi cao nóng lên.
Nếu biến đổi khí hậu tiếp tục làm băng vĩnh cửu và các môi trường băng giá thu hẹp, “chiếc tủ đông” tự nhiên đã bảo quản vật chất sinh học qua hàng nghìn năm sẽ tiếp tục mở ra. Và cùng với nước tan chảy, một phần quá khứ sinh học của Trái Đất cũng có thể quay trở lại thế giới hiện đại - với những hệ quả mà con người vẫn chưa thể dự đoán hết.
