Các tiểu hành tinh gần Trái Đất (Near - Earth Asteroids – NEAs) là những thiên thể có quỹ đạo đưa chúng đến gần khu vực quỹ đạo của hành tinh chúng ta. Phần lớn không gây nguy hiểm, nhưng một số có kích thước hàng trăm mét đến hàng kilomet, đủ sức tạo ra thảm họa nếu va chạm.
NASA xếp một thiên thể vào nhóm tiểu hành tinh có khả năng gây nguy hiểm (Potentially Hazardous Asteroids – PHAs) khi nó có đường kính ước tính từ khoảng 140 m trở lên và khoảng cách giao cắt quỹ đạo tối thiểu với Trái Đất không quá 7,5 triệu km. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa thiên thể đó chắc chắn sẽ đâm vào hành tinh chúng ta.
Một trong những cái tên được giới khoa học đặc biệt quan tâm là Bennu, có đường kính khoảng 490 m. Thiên thể này được phát hiện năm 1999 và trở thành mục tiêu của sứ mệnh OSIRIS-REx của NASA. Tàu vũ trụ đã thu thập mẫu vật từ Bennu năm 2020 và đưa về Trái Đất năm 2023. Bennu có một xác suất va chạm rất nhỏ trong tương lai xa, đáng chú ý là vào năm 2182. Theo danh sách rủi ro của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), xác suất va chạm được ước tính khoảng 1/2.700. Dù vậy, các nhà khoa học tiếp tục theo dõi quỹ đạo của nó để cập nhật dự báo.
Tiểu hành tinh Bennu được tàu OSIRIS-REx ghi hình. Ảnh: science.nasa.gov
Một cái tên khác đáng chú ý là 1950 DA, được phát hiện lần đầu năm 1950. Với đường kính ước tính khoảng 1,3 km, nó lớn hơn đáng kể so với Bennu. Các tính toán quỹ đạo từng xác định khả năng va chạm vào năm 2880, dù xác suất rất thấp, khoảng 1/51.020 theo dữ liệu ESA. Đây là ví dụ cho thấy các nhà thiên văn phải dự báo chuyển động của tiểu hành tinh qua những khoảng thời gian dài hàng thế kỷ, thậm chí hàng thiên niên kỷ.
Apophis cũng từng khiến giới khoa học lo ngại sau khi được phát hiện năm 2004. Với chiều dài lớn nhất khoảng 450 m, thiên thể này ban đầu được đánh giá có nguy cơ va chạm vào các năm 2029, 2036 và 2068. Tuy nhiên, những quan sát radar chính xác hơn đã loại trừ nguy cơ va chạm trong ít nhất 100 năm tới. Ngày 13/4/2029, Apophis sẽ bay qua Trái Đất ở khoảng cách chỉ 32.000 km tính từ bề mặt, gần hơn cả quỹ đạo của nhiều vệ tinh địa tĩnh.
Hình ảnh của tiểu hành tinh Apophis. nasa.gov
Điều đáng sợ nhất khi một tiểu hành tinh lớn va chạm không chỉ nằm ở sức công phá trực tiếp. Một thiên thể đường kính khoảng 140 m có thể tạo ra vụ nổ tương đương hàng triệu tấn thuốc nổ TNT, phá hủy trên phạm vi rộng. Nếu vật thể có đường kính khoảng 1 km va chạm, bụi và vật chất bị hất lên khí quyển có thể ảnh hưởng đến khí hậu, mùa màng và hệ sinh thái trên quy mô toàn cầu. Những thiên thể lớn hơn nhiều có khả năng gây ra các cuộc tuyệt chủng hàng loạt, tương tự sự kiện được cho là đã góp phần chấm dứt thời đại khủng long cách đây khoảng 66 triệu năm.
Một trường hợp gây chú ý gần đây là tiểu hành tinh 2024 YR4. Khi mới được phát hiện vào cuối năm 2024, nó từng có xác suất va chạm Trái Đất đáng kể vào ngày 22/12/2032, khiến các cơ quan thiên văn quốc tế phải theo dõi sát sao. Tuy nhiên, những quan sát bổ sung đã giúp NASA loại trừ nguy cơ đáng kể đối với Trái Đất trong năm 2032 và cả thế kỷ tiếp theo. Đến tháng 3/2026, các quan sát bằng kính viễn vọng không gian James Webb cũng giúp loại trừ khả năng thiên thể này va chạm Mặt Trăng.
Trước nguy cơ từ những vật thể vũ trụ như vậy, các nhà khoa học đang phát triển nhiều phương án phòng thủ hành tinh. Một thành tựu đáng chú ý là sứ mệnh DART của NASA năm 2022, khi tàu vũ trụ chủ động đâm vào tiểu hành tinh Dimorphos để thử nghiệm khả năng thay đổi quỹ đạo thiên thể bằng va chạm động năng. Thử nghiệm đã thành công, chứng minh con người có thể tác động đến chuyển động của một tiểu hành tinh nếu phát hiện mối đe dọa đủ sớm.
Hiện nay, chưa có tiểu hành tinh nào được xác định là mối đe dọa va chạm đáng kể với Trái Đất trong tương lai gần. Tuy nhiên, việc liên tục quan sát bầu trời, phát hiện những thiên thể chưa được biết đến và tính toán chính xác quỹ đạo của chúng vẫn là nhiệm vụ quan trọng. Trong cuộc chiến phòng thủ hành tinh, thời gian chính là lợi thế lớn nhất của nhân loại.
