Các công ty dữ liệu vận tải biển cho biết, những tàu liên quan đến Iran hoặc bị trừng phạt đều đã dừng lại hoặc quay đầu, sau khi rời Vịnh Ba Tư và qua eo biển Hormuz. Một số trường hợp, các tàu này còn gây nhiễu hoặc làm giả vị trí, khiến tình hình vận tải biển vốn đã bất ổn càng trở nên phức tạp và rủi ro hơn, theo AP.

Lệnh phong tỏa các cảng Iran được thực thi hoàn toàn

Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ, cho biết lệnh phong tỏa bắt đầu từ ngày 13/4 “đã được thực thi hoàn toàn”.

“Lực lượng Mỹ hoàn toàn ngăn chặn mọi hoạt động thương mại kinh tế ra vào Iran bằng đường biển”, Đô đốc Brad Cooper nói.

Động thái này có thể gây áp lực nghiêm trọng lên nền kinh tế Iran, trong bối cảnh trước đó Tehran đã chặn eo biển Hormuz, tuyến đường thủy quan trọng đối với nguồn cung dầu khí, khiến giá năng lượng tăng cao giữa lúc chiến sự với Mỹ và Israel diễn ra.

Theo Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ, lệnh phong tỏa được thực thi “một cách công bằng đối với tất cả tàu của mọi quốc gia ra vào khu vực ven biển hoặc cảng của Iran”. Những tàu tránh các cảng của Iran sẽ không bị ảnh hưởng.

Một quan chức Mỹ cho biết thêm quân đội đã thiết lập lệnh phong tỏa tại Vịnh Oman, bên ngoài eo biển Hormuz. Theo vị quan chức này, yêu cầu giấu tên do liên quan đến các hoạt động quân sự nhạy cảm, chiến lược là quan sát các tàu thuộc diện bị phong tỏa rời khỏi cơ sở của Iran và vượt qua eo biển trước khi chặn lại và buộc chúng quay đầu.

Quan chức này nói thêm rằng quân đội không chỉ dựa vào hệ thống định vị tự động (AIS) mà tất cả tàu thương mại đều phải trang bị để xác định tàu có xuất phát từ cảng Iran hay không, nhưng từ chối tiết lộ chi tiết vì lý do an ninh tác chiến.

Nhiều tàu phải quay đầu

Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ ngày 15/4 thông tin rằng không có tàu nào vượt qua được hàng rào phong tỏa của họ trong 48 giờ đầu tiên của lệnh phong tỏa.

Cơ quan này cho biết 10 tàu đã tuân thủ chỉ thị quay đầu trở lại cảng hoặc vùng ven biển của Iran. Các tàu chiến của Hải quân Mỹ thông báo với tàu thương mại rằng họ sẵn sàng lên tàu kiểm tra và sử dụng vũ lực để buộc tuân thủ.

Hôm 14/4, chỉ có 8 tàu - phần lớn liên quan đến Iran hoặc bị trừng phạt - đi qua eo biển (Hormuz), theo chuyên gia phân tích rủi ro thương mại tại công ty dữ liệu và phân tích Kpler, bà Ana Subasic. Chuyên gia Ana cho biết môi trường vẫn được coi là “cực kỳ rủi ro” dù đã có lệnh ngừng bắn.

“Hầu hết các tàu dường như đã dừng lại hoặc giảm tốc sau khi vượt qua eo biển, cho thấy tác động của lệnh phong tỏa bắt đầu xuất hiện vì phần lớn các tàu này đều có lịch sử vận chuyển hàng hóa có nguồn gốc từ Iran bị trừng phạt”, bà nói.

Hôm 13/4, tàu chở dầu Elpis rời vùng biển Iran, đi qua eo biển rồi tắt động cơ ở Vịnh Oman, theo dữ liệu theo dõi. Tàu này tắt bộ phát đáp vô tuyến vào ngày 14/4 và hiện không thể xác minh vị trí độc lập.

Công ty tình báo hàng hải Windward cho biết hành vi của một số tàu cho thấy phản ứng phân mảnh và không đồng đều với lệnh phong tỏa khi các tàu bị trừng phạt và treo cờ giả vẫn hoạt động, một số đi qua eo biển, số khác dừng lại hoặc quay đầu.

Nỗ lực phá thế kiểm soát của Iran ở Hormuz

Iran trước đó đã phong tỏa eo biển Hormuz - nơi thông thường 20% lượng dầu tiêu thụ hàng ngày của thế giới đi qua - bằng cách đe dọa tấn công tàu thuyền, khiến giá dầu tăng vọt và dẫn đến cảnh báo về lạm phát cao hơn cũng như nguy cơ suy thoái ở các nền kinh tế lớn.

Các tàu đã bị tấn công bằng máy bay không người lái trên không và dưới nước cũng như các vật thể lạ, khiến 11 thủy thủ thiệt mạng. Dù các vụ tấn công này đã giảm, rủi ro khi di chuyển qua khu vực khiến lưu lượng tàu giảm hơn 90%.

Một phần dầu bị chặn đang được vận chuyển ra ngoài từ các quốc gia sản xuất ở vùng Vịnh qua đường ống tới Biển Đỏ và Vịnh Oman. Tuy nhiên, các đường ống này không thể bù đắp cho việc eo biển bị đóng cửa.

Iran đã bắt đầu kiểm tra và thu phí các tàu hiếm hoi dám đi qua. Theo Kpler, các tàu phải cung cấp thông tin chi tiết về hàng hóa và thủy thủ đoàn cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và nộp phí 1 USD cho mỗi thùng dầu hoặc sản phẩm nhiên liệu trước khi được phép đi qua.

Qua được Hormuz không đồng nghĩa với vượt qua lệnh phong tỏa của Mỹ

Điều khoản của lệnh phong tỏa Mỹ góp phần tạo ra sự không chắc chắn. Theo thông báo gửi các thủy thủ, lệnh phong tỏa được thực thi tại Vịnh Oman và Biển Ả Rập, không phải ngay tại eo biển Hormuz. Do đó, chỉ cần đi qua eo biển không có nghĩa là tàu đã vượt qua được lệnh phong tỏa.

“Các chuyến hàng nhân đạo bao gồm thực phẩm và vật tư y tế thiết yếu cho sự sống còn của dân thường” có thể được phép đi qua sau khi kiểm tra.

Quy định này phù hợp với luật pháp quốc tế về chiến tranh trên biển, cấm các lệnh phong tỏa nhằm mục đích làm dân thường chết đói, theo hướng dẫn pháp lý của một ngôi trường thuộc Hải quân Mỹ được nhà sử học hàng hải Sal Mercogliano trích dẫn.

Các tàu “trung lập” có thể đi qua - dù có thể bị kiểm tra - nhưng chưa rõ định nghĩa “trung lập” là gì. Công ty dữ liệu hàng hải Lloyd’s List Intelligence cho biết động thái của Mỹ “đã đẩy các chủ tàu vào tình trạng bất định mới về việc thực thi”.

Như vậy, các tàu từ cảng Iran có thể bị phát hiện khi đi qua eo biển và vẫn có nguy cơ bị chặn ở xa hơn.

>>> Mời độc giả xem thêm video về eo biển Hormuz