Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ bắt đầu phong tỏa các cảng của Iran từ ngày 13/4. Động thái này có thể tiếp tục gây xáo trộn giá dầu, làm dấy lên nhiều câu hỏi về luật pháp quốc tế và hoài nghi về việc liệu biện pháp gây áp lực này có buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz quan trọng hay không?

Ông Trump đã đe dọa áp đặt phong tỏa sau khi các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Pakistan nhằm củng cố lệnh ngừng bắn mong manh kết thúc mà không đạt được thỏa thuận vào cuối tuần qua. Trước đó, Iran gần như dừng toàn bộ hoạt động của tàu chở dầu qua tuyến đường thủy trọng yếu này, chỉ cho phép một số tàu được coi là "thân thiện" đi qua và thu phí đáng kể.

Các chuyên gia nhận định, việc thực thi phong tỏa có thể đòi hỏi nguồn lực lớn từ Hải quân Mỹ và làm dấy lên lo ngại về việc sử dụng vũ lực cũng như các quy định của luật pháp quốc tế. Trong khi đó, các nhà phân tích chuỗi cung ứng nhấn mạnh rằng động thái của Mỹ có thể làm gián đoạn dòng chảy dầu, phân bón, lương thực và các hàng hóa khác tới người tiêu dùng vốn đã phải đối mặt với giá cả tăng cao.

Mỹ có thể phong tỏa các cảng của Iran như thế nào?

Chuyên gia cho rằng, việc thực thi thành công lệnh phong tỏa sẽ cần sự cam kết lâu dài về tàu chiến và nhân lực của Hải quân Mỹ, cũng như chỉ đạo rõ ràng từ chính quyền Tổng thống Trump và bộ phận pháp lý của Hải quân.

Các quan chức quân sự Mỹ chưa tiết lộ nhiều chi tiết. Theo một quan chức quốc phòng, Mỹ hiện có 16 tàu chiến ở Trung Đông. Một quan chức khác nói rằng không có tàu chiến nào ở Vịnh Ba Tư - vùng biển tạo thành phần lớn đường bờ biển của Iran. Cả hai đều yêu cầu giấu tên khi thảo luận về các hoạt động quân sự nhạy cảm.

Quan chức thứ hai đưa ra một thông báo gửi tới các thủy thủ. Thông báo này cho biết việc tiếp cận các cảng của Iran đang bị hạn chế, nhưng cách thức áp dụng các biện pháp này “vẫn đang được xây dựng”.

Thách thức lớn nhất sẽ là khối lượng giao thông hàng hải khổng lồ thường xuyên đi qua eo biển Hormuz, nơi thông thường gần 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua. Ông Sidharth Kaushal, chuyên gia về sức mạnh hải quân tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), một tổ chức nghiên cứu quốc phòng và an ninh ở London, nhận định có thể cần một số lượng lớn tàu để thực thi lệnh phong tỏa này.

“Rất nhiều điều phụ thuộc vào những ngày đầu của cuộc phong tỏa, Mỹ có thể bắt giữ bao nhiêu tàu. Theo tôi, sẽ rất khó để Mỹ thực thi hiệu quả”, ông Kaushal nói.

Theo Giám đốc Chương trình Luật An ninh Quốc gia tại Trung tâm Luật Đại học Georgetown, ông Todd Huntley, eo biển hẹp sẽ giúp khu vực địa lý cần kiểm soát bị giới hạn, nhưng lượng giao thông qua đây “sẽ là một thách thức lớn”.

Mỹ có thể phải cân nhắc việc cho phép viện trợ nhân đạo đến các cảng của Iran, ông Huntley nói tiếp, một quyết định có thể quyết định tính hợp pháp của phong tỏa theo luật quốc tế. Các quy định quốc tế cũng yêu cầu bất kỳ quốc gia nào thực thi phong tỏa phải làm một cách công bằng, sau khi đã phát hành thông báo cho các thủy thủ.

“Cách thực hiện sẽ quyết định liệu nó có hợp pháp hay không. Bạn không thể áp đặt phong tỏa với mục đích làm người dân chết đói. Ngay cả trong Luật chiến tranh của Bộ Quốc phòng Mỹ cũng nêu rõ rằng các tàu trung lập chở hàng cứu trợ nên được phép đi qua”, ông Huntley, một cựu đại tá hải quân và thẩm phán quân sự, cho biết thêm.

Ít tàu thương mại nào có khả năng cố gắng vượt qua phong tỏa, theo ông Raul Pedrozo, giáo sư luật quốc tế tại một ngôi trường của Hải quân Mỹ và là cựu đại tá hải quân kiêm thẩm phán quân sự.

“Họ sẽ không muốn mạo hiểm đối đầu với Hải quân Mỹ. Họ nhìn thấy tàu chiến là sẽ dừng lại ngay”, ông Pedrozo nhận định.

Công cụ gây sức ép, không phải giải pháp toàn diện

Theo các chuyên gia, những lệnh phong tỏa trong lịch sử thường không được áp dụng để giải quyết vấn đề mà chủ yếu được sử dụng để gây áp lực lên các quốc gia và nền kinh tế của họ trong thời chiến.

“Luôn có cách để tiết kiệm, nhập khẩu, thay thế hoặc đơn giản là từ bỏ một số thứ không thể sản xuất do thiếu nguyên liệu đầu vào từ nước ngoài. Lệnh phong tỏa có thể khiến mọi thứ trở nên khó khăn hơn nhiều, nhưng không nhất thiết mang lại kết quả quyết định”, ông Kaushal nói, nhấn mạnh rằng điều đó không thể cắt đứt hoàn toàn quan hệ kinh tế của Iran với các đối tác thương mại như Trung Quốc và Nga, hoặc ngăn chặn tiếp cận Biển Caspi hay Trung Á.

Trong khi đó, theo ông Farzin Nadimi, chuyên gia về Iran và Vịnh Ba Tư tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, việc áp đặt lệnh phong tỏa cũng tiềm ẩn nguy cơ Iran đáp trả, có thể làm bùng phát lại xung đột.

Iran có thể triển khai thủy lôi, tàu tấn công nhanh và tên lửa để đáp trả các hoạt động vận tải biển, tiếp tục gây xáo trộn nền kinh tế toàn cầu.

“Mỹ muốn đây là một chiến dịch ngắn gọn và hiệu quả. Tôi nghĩ điều đó không khả thi”, ông Nadimi nhận định.

Tổng thống Trump cho biết Iran vẫn còn một số “tàu tấn công nhanh” và cảnh báo Tehran rằng bất kỳ tàu nào tiếp cận “gần” khu vực phong tỏa của Mỹ sẽ bị tiêu diệt bằng một đòn tấn công “nhanh và tàn khốc”. Iran cũng đáp trả bằng những lời đe dọa nhắm vào các cảng ở Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman.

Giá dầu có thể tiếp tục tăng

Với lo ngại về các cuộc tấn công, các chuyên gia cho rằng hầu hết các tàu sẽ không muốn mạo hiểm. Tuyến đường thủy này có thể tiếp tục bị đóng cửa trên thực tế - và giá cả, đặc biệt là dầu và xăng, có thể tăng cao hơn nữa.

“Vấn đề với phong tỏa hai chiều là sẽ mất nhiều thời gian hơn để eo biển mở lại và đạt được một thỏa thuận nào đó - và đó chính là điều sẽ khiến giá cả tiếp tục tăng vọt”, Vidya Mani, Phó giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Cornell, chuyên nghiên cứu về chuỗi cung ứng, nhận định.

Các nhà phân tích cảnh báo rằng càng để tuyến đường thủy này đóng cửa lâu, giá cả sẽ càng tồi tệ hơn. Giá dầu đã biến động mạnh theo các phản ứng nhanh của thị trường trước các tuyên bố của ông Trump và những người khác về số phận của cuộc chiến, nhưng nhìn chung vẫn ở mức cao, với giá dầu thô giao dịch hôm 13/4 ở mức trên 100 USD/thùng, tăng từ khoảng 70 USD trước khi cuộc xung đột Mỹ - Iran nổ ra hôm 28/2.

Các hộ gia đình và doanh nghiệp đang phải gánh chịu hậu quả - đặc biệt là ở châu Á, nơi các quốc gia phụ thuộc nhiều hơn vào nhập khẩu nhiên liệu từ Trung Đông. Tuy nhiên, dầu là mặt hàng giao dịch toàn cầu, nên người tiêu dùng trên khắp thế giới đều cảm nhận được sức ép lên túi tiền của mình.

Tại Mỹ, giá xăng tăng vọt lên trung bình hơn 4,12 USD/gallon - tăng từ 2,98 USD trước chiến sự.

Chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục bị gián đoạn?

Việc phong tỏa cũng sẽ ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển lương thực và phân bón, theo ông Patrick Penfield, giáo sư thực hành chuỗi cung ứng tại Đại học Syracuse. Ông cho biết Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Bahrain và các nước khác có thể đặc biệt chứng kiến “giá lương thực tăng mạnh”, do nguồn cung sẽ phải vận chuyển bằng đường hàng không.

Trong bối cảnh khoảng 30% lượng phân bón toàn cầu đi qua eo biển này, lệnh phong tỏa có thể gây thiệt hại cho nông dân và làm trầm trọng thêm nạn đói trên toàn thế giới.

Phó giáo sư Mani cho biết thêm các hóa chất để sản xuất vật tư cơ bản như sơn và kim loại như nhôm cũng đi qua khu vực này và sẽ tiếp tục bị gián đoạn. Bà nhấn mạnh áp lực giá cả ngay cả trước khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến với Iran - bao gồm các mức thuế mới từ ông Trump, vấn đề chuỗi cung ứng do đại dịch COVID-19 và các xung đột địa chính trị khác.

“Chúng ta chỉ có thể chuẩn bị tinh thần cho việc giá cả liên tục ở mức cao, bất kể kết quả của việc phong tỏa này ra sao. Mỗi cuộc khủng hoảng đều để lại ảnh hưởng kéo dài đến cuộc khủng hoảng tiếp theo”, Phó giáo sư Mani nhấn mạnh.

>>> Mời độc giả xem thêm video: Xung đột ở Trung Đông đe dọa an ninh lương thực