Mồng tơi (Basella alba) là một trong những loại rau quen thuộc trong bữa cơm của người Việt. Tuy nhiên, nhìn dưới góc độ thực vật học, đây không phải là một loại rau lá thông thường mà là một dây leo mọng nước, thuộc họ Mồng tơi (Basellaceae). Loài này có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Á và hiện được trồng rộng rãi ở nhiều khu vực nhiệt đới trên thế giới.

Ảnh: infobae

Thân mồng tơi mềm, nhẵn và mọng nước, có thể dài tới khoảng 10 m nếu gặp điều kiện thích hợp. Thân có thể màu xanh hoặc đỏ tím, thường quấn quanh giàn, hàng rào hay những cây khác để vươn lên. Lá dày, bóng, mọng nước và có hình trứng hoặc hình trái tim, thường dài khoảng 5–15 cm. Chính những chiếc lá xanh mướt này là phần được sử dụng phổ biến nhất làm rau.

Ảnh: fitoagricola

Một đặc điểm dễ nhận ra khi nấu mồng tơi là chất nhớt tiết ra từ lá và thân. Đây là đặc tính tự nhiên của cây, liên quan đến các chất nhầy trong mô thực vật. Khi nấu canh, chất này tạo nên độ sánh và cảm giác trơn đặc trưng mà nhiều người Việt rất quen thuộc. Lá và ngọn non có thể được dùng trong nhiều món ăn, từ canh mồng tơi nấu cua, tôm đến các món xào.

Mồng tơi cũng có một “đời sống” khá thú vị sau khi được trồng. Những bông hoa rất nhỏ thường mọc thành cụm dài ở kẽ lá. Sau khi thụ phấn, cây tạo ra những quả mọng nhỏ, khi chín thường chuyển sang màu tím đen. Lớp thịt bao quanh quả chứa sắc tố có thể tạo màu đỏ tím và từng được sử dụng làm chất tạo màu tự nhiên.

Ảnh: socfindoconservation.co

Điều đáng chú ý là Basella alba có khả năng phát triển rất nhanh trong điều kiện ấm áp, nhiều ánh sáng và đủ ẩm. Vì vậy, mồng tơi đặc biệt phù hợp với khí hậu nhiệt đới. Một cây có thể nhanh chóng phủ kín giàn chỉ trong thời gian tương đối ngắn. Khi thân tiếp xúc với đất ẩm, cây còn có khả năng hình thành rễ, giúp nó tiếp tục lan rộng.

Tên tiếng Anh của mồng tơi cũng khá thú vị: Malabar spinach, hay “rau bina Malabar”. Dù được gọi là spinach, mồng tơi hoàn toàn không thuộc chi Spinacia – chi của rau bina thật sự. Hai loại rau chỉ có điểm tương đồng ở việc đều được sử dụng làm rau lá.

Từ một dây leo bình dị thường xuất hiện bên những giàn rau gia đình, mồng tơi vì thế lại ẩn chứa một thế giới thực vật khá phong phú: thân mọng nước, lá nhớt, hoa nhỏ, quả tím đen và khả năng sinh trưởng mạnh trong khí hậu nóng ẩm. Một loại rau quen thuộc trong bát canh hàng ngày thực chất là một loài thực vật nhiệt đới đặc biệt thích nghi với cuộc sống dưới ánh nắng.