Trong lịch sử nhân loại, nhựa cây không chỉ là vật liệu tự nhiên mà còn từng được xem như hàng hóa xa xỉ, dược liệu và báu vật tôn giáo. Một số loại nhựa quý đến mức được vận chuyển qua những tuyến thương mại xuyên lục địa, góp phần tạo nên sự giàu có của các vương quốc cổ đại. Đặc biệt, chúng thường chỉ xuất hiện khi cây bị tổn thương hoặc chịu tác động của vi sinh vật.
Nổi tiếng hàng đầu là cây trầm hương thuộc chi Aquilaria, phân bố ở Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Khi thân cây bị nấm hoặc các tác nhân sinh học xâm nhập, một số loài có thể tạo ra phần gỗ chứa hỗn hợp nhựa thơm sẫm màu để phản ứng tự vệ. Loại gỗ này được gọi là trầm hương, có mùi thơm phức hợp và được sử dụng trong sản xuất nước hoa, nhang và các sản phẩm cao cấp. Không phải cây dó bầu nào cũng tạo được trầm chất lượng tốt, khiến những khối trầm tự nhiên quý hiếm có giá trị rất cao. Nhiều loài thuộc hai chi Aquilaria và Gyrinops hiện nằm trong danh mục kiểm soát thương mại của Công ước CITES.
Gỗ trầm hương với những vùng gỗ sẫm màu chứa nhựa thơm. Ảnh: parfumcentral.com
Một loại nhựa nổi tiếng khác là trầm hương Ả Rập, hay nhũ hương (frankincense), thu được từ các loài cây thuộc chi Boswellia, đặc biệt là Boswellia sacra. Những cây này sinh trưởng ở các vùng khô hạn thuộc bán đảo Arab và Đông Phi. Khi vỏ cây được rạch nhẹ, nhựa màu trắng đục hoặc vàng nhạt tiết ra, sau đó đông cứng thành những giọt giống giọt nước mắt. Khi đốt, nhựa tỏa hương thơm đặc trưng, từng được sử dụng trong nghi lễ tôn giáo, ướp xác và sản xuất nước hoa. Nhũ hương đã trở thành mặt hàng thương mại quan trọng từ ít nhất 2.000 năm trước Công nguyên.
Một người bạn đồng hành lâu đời của nhũ hương là mộc dược (myrrh), loại nhựa thu được từ cây Commiphora myrrha, có nguồn gốc ở Đông Phi và bán đảo Arab. Khác với nhũ hương thường có màu sáng, mộc dược sau khi khô thường mang sắc vàng nâu đến nâu đỏ, sở hữu mùi thơm đậm và vị đắng đặc trưng. Người Ai Cập cổ đại sử dụng loại nhựa này trong quá trình ướp xác, trong khi các nền văn minh Hy Lạp và La Mã dùng nó làm hương liệu, nước hoa và nguyên liệu trong các nghi thức tôn giáo.
Cây Boswellia sacra và những giọt nhũ hương đông cứng trên thân. Ảnh: euronews.com
Ở khu vực Địa Trung Hải, cây bụi Pistacia lentiscus lại nổi tiếng nhờ nhựa mastic, đặc biệt là giống cây được trồng trên đảo Chios của Hy Lạp. Khi vỏ thân và cành được rạch, cây tiết ra những giọt nhựa trong suốt, sau khi khô trở nên giòn và có màu vàng nhạt. Mastic được sử dụng làm kẹo nhai tự nhiên, hương liệu, mỹ phẩm và nguyên liệu trong một số sản phẩm thực phẩm. Nghề trồng và thu hoạch mastic trên đảo Chios có lịch sử hàng thế kỷ, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể năm 2014.
Điểm chung của những loại nhựa quý này là chúng thường đóng vai trò bảo vệ cây trước tổn thương, côn trùng hoặc tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, mỗi loại có thành phần hóa học, hương thơm và cơ chế hình thành khác nhau. Nhu cầu thương mại lớn cũng tạo áp lực khai thác lên nhiều loài cây, đặc biệt là những cây trầm hương và nhũ hương mọc tự nhiên. Vì vậy, việc phát triển phương pháp gây trồng, khai thác bền vững và bảo tồn quần thể cây hoang dã ngày càng trở nên quan trọng. Những giọt nhựa nhỏ bé không chỉ là món quà có giá trị của thiên nhiên mà còn phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa thực vật và nền văn minh nhân loại.
