Với Vĩnh Hưng, những kinh nghiệm này mở ra hướng tiếp cận cho quá trình tái thiết đô thị hiện có theo hướng kết nối, xanh, lấy chất lượng sống của người dân làm thước đo.

Tái cấu trúc không gian đô thị: Chìa khóa phát triển bền vững

Nhiều năm qua, mở rộng đường, xây cầu vượt hay thiết lập nút giao khác mức vẫn chưa thể giải quyết triệt để bài toán ùn tắc tại Hà Nội. Nguyên nhân không chỉ nằm ở năng lực hạ tầng, mà còn ở cấu trúc đô thị thiếu đồng bộ: nơi ở, chỗ làm việc, trường học, bệnh viện và dịch vụ thiết yếu cách xa nhau, khiến người dân phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Giải pháp căn cơ vì thế không chỉ là xây thêm đường, mà phải tổ chức lại không gian sống, rút ngắn khoảng cách giữa nơi ở và các nhu cầu thường nhật. Kết hợp mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) với đô thị 15 phút là một hướng tiếp cận đáng chú ý.

TOD tập trung nhà ở, thương mại, dịch vụ và việc làm quanh các đầu mối giao thông công cộng, đặc biệt là nhà ga đường sắt đô thị. Trong khi đó, đô thị 15 phút hướng tới đưa trường học, cơ sở y tế, công viên và tiện ích thiết yếu đến gần nơi ở, giúp người dân tiếp cận thuận tiện bằng cách đi bộ hoặc xe đạp.

Theo KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, mục tiêu cốt lõi của đô thị 15 phút là giúp người dân tiếp cận phần lớn tiện ích thiết yếu trong khoảng 15 phút di chuyển, qua đó giảm nhu cầu đi lại xa, tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng sống.

Hai mô hình chỉ phát huy hiệu quả khi được quy hoạch đồng bộ. Nhà ga metro khó thu hút hành khách nếu thiếu mạng lưới đi bộ an toàn và dịch vụ bổ trợ; ngược lại, khu dân cư đầy đủ tiện ích nhưng thiếu kết nối giao thông công cộng vẫn khó giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Tại Vĩnh Hưng, dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị đang hướng đến cuộc tái cấu trúc toàn diện không gian đô thị. Sự kết hợp giữa TOD và mô hình đô thị 15 phút tạo đột phá kép: giải quyết những điểm nghẽn hạ tầng kéo dài, đồng thời kiến tạo môi trường sống văn minh, tiện nghi, bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả phát triển ngay trên chính nơi họ đã gắn bó.

Điều gì xảy ra khi trường học, công viên, bệnh viện… nằm trong bán kính 15 phút di chuyển?

Thực tiễn quốc tế cho thấy tổ chức lại không gian đô thị có thể tạo chuyển biến đáng kể về giao thông và môi trường.

Tại Paris (Pháp) - nơi tiên phong áp dụng “đô thị 15 phút” từ năm 2020, chính quyền đã chuyển đổi 50% chỗ đỗ ô tô thành làn xe đạp và không gian xanh, đồng thời mở rộng 30% vỉa hè. Thành phố cũng tái thiết quảng trường và công viên, phát triển trường học, bệnh viện và thư viện ngoài trời. Chỉ sau 2 năm, lưu lượng ô tô tại đây giảm 30%, chất lượng không khí cải thiện 25%. Đáng chú ý, việc có thể tiếp cận các “không gian thở” trong 5 phút và dịch vụ thiết yếu trong 15 phút di chuyển đã giúp 70% cư dân Paris ghi nhận chất lượng sống tốt hơn.

Tương tự, mô hình TOD cũng chứng minh sức mạnh tại nhiều quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore hay Hong Kong. Điển hình tại thành phố Denpasar (Bali, Indonesia), việc quy hoạch các khu đô thị đa chức năng quanh các trạm trung chuyển chính, kết hợp nâng cấp vỉa hè và lối đi bộ đã giúp 75% hộ dân tiếp cận giao thông công cộng dưới 10 phút đi bộ (so với 45% ở khu vực ngoài dự án). Nhờ đó, tỷ lệ sử dụng phương tiện công cộng của những người sống trong bán kính 500m quanh trạm tăng 35%, giảm rõ rệt tình trạng kẹt xe giờ cao điểm.

Tại Melbourne, bang Victoria phát triển mô hình tương tự dưới tên gọi khu phố 20 phút (20-minute neighbourhood). Đây là trụ cột trong chiến lược quy hoạch dài hạn Plan Melbourne 2017-2050, hướng đến việc giúp cư dân tiếp cận phần lớn nhu cầu sinh hoạt hằng ngày như cửa hàng, trường học, công viên, dịch vụ y tế và giao thông công cộng trong chuyến đi bộ khứ hồi 20 phút, tương đương khoảng 800 m mỗi chiều.

Điểm chung của các mô hình là quy hoạch lấy con người làm trung tâm, kết nối giao thông với nhà ở, dịch vụ và không gian công cộng. Với Hà Nội, bài học quan trọng là đầu tư đồng bộ, tránh xử lý hạ tầng manh mún và bảo đảm người dân hiện hữu được thụ hưởng thành quả phát triển.

Vĩnh Hưng: Cơ hội tái thiết từ gốc

Nằm giữa Vành đai 2 và Vành đai 3, Vĩnh Hưng có tiềm năng kết nối với trục cảnh quan sông Hồng, đồng thời giữ vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc đô thị phía Đông Nam Hà Nội. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa kéo dài cũng khiến khu vực tồn tại nhiều bất cập về giao thông, thoát nước, cây xanh và công trình công cộng.

Với quy mô nghiên cứu khoảng 447 ha, đồ án quy hoạch Vĩnh Hưng không đơn thuần hướng tới hình thành một khu đô thị mới, mà đặt ra yêu cầu tổ chức lại khu dân cư hiện hữu, khắc phục những hạn chế tích tụ qua nhiều năm.

Theo phương án, khoảng 206,1 ha (tương đương 46% diện tích) được định hướng tái thiết toàn diện; khoảng 240,9 ha (chiếm 53,9%) thuộc khu vực cải tạo, chỉnh trang. Cách tiếp cận này cho phép lựa chọn mức độ can thiệp phù hợp với đặc điểm từng khu vực, thay vì áp dụng một phương án đồng loạt.

Tại khu vực tái thiết, trọng tâm là tổ chức lại hệ thống giao thông, bổ sung không gian xanh, mặt nước và công trình công cộng. Định hướng kết nối với mạng lưới đường sắt đô thị theo quy hoạch cũng mở ra cơ hội phát triển các khu chức năng hỗn hợp quanh nhà ga, tạo điều kiện để TOD phát huy hiệu quả. Ở khu vực cải tạo, chỉnh trang, ưu tiên là nâng cấp đường ngõ, hoàn thiện hệ thống thoát nước, bổ sung không gian sinh hoạt cộng đồng và cải thiện khả năng tiếp cận trường học, cơ sở y tế.

Hơn thế nữa, nếu được tổ chức bài bản, giá trị mang lại của quy hoạch sẽ vượt xa công năng ở đơn thuần. "Nếu được tổ chức hợp lý, các không gian xanh ven sông có thể lan tỏa vào bên trong đô thị, kết hợp với hệ thống công viên, công trình kiến trúc và tiện ích công cộng để tạo ra những điểm nhấn mới. Không gian này thậm chí có thể hình thành các điểm đến du lịch, văn hóa và dịch vụ hấp dẫn trong tương lai", KTS Phan Đăng Sơn phân tích.

Ông Sơn cũng đánh giá thêm, nếu được triển khai thành công, phương án tái thiết này không chỉ cải thiện điều kiện sống cho người dân tại chỗ, mà Vĩnh Hưng còn có cơ hội chuyển mình thành một khu đô thị hiện đại, có bản sắc, gắn với giao thông công cộng và phát triển xanh. Từ đó, dự án sẽ thể hiện rõ nét năng lực sáng tạo và tầm nhìn phát triển đô thị của Việt Nam trong tương lai.

Thước đo cuối cùng là chất lượng sống

Giá trị của một đồ án tái thiết không nằm ở số lượng cao ốc hay chỉ số tăng trưởng bất động sản, mà ở những thay đổi thiết thực cho người dân: trẻ nhỏ có sân chơi an toàn gần nhà, người cao tuổi thuận tiện đến cơ sở y tế, các gia đình dễ dàng tiếp cận trường học và công viên, đồng thời tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại.Để đạt mục tiêu đó, các chỉ tiêu quy hoạch cần gắn với tiêu chí đo lường cụ thể như thời gian tiếp cận tiện ích, chất lượng giao thông công cộng, diện tích không gian xanh và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Đặc biệt, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải minh bạch, phù hợp, bảo đảm người dân có điều kiện ổn định cuộc sống lâu dài.

Vĩnh Hưng đang đứng trước cơ hội trở thành hình mẫu tiên phong về tái thiết đô thị tại Hà Nội. Sự kết hợp giữa TOD và đô thị 15 phút có thể tạo đòn bẩy kép: tăng khả năng kết nối liên vùng, đồng thời đưa tiện ích thiết yếu đến gần người dân hơn. Thành công cuối cùng phải được đo bằng hạ tầng đồng bộ và chất lượng sống thực chất của cộng đồng cư dân.