Ichthyosaur, hay “thằn lằn cá”, là một nhóm bò sát biển cổ đại xuất hiện khoảng 250 triệu năm trước và tồn tại trong phần lớn Đại Trung Sinh. Chúng không phải khủng long, cũng chẳng phải cá, nhưng tiến hóa một cơ thể thuôn dài, vây chèo và đuôi giúp bơi nhanh đến mức trông rất giống cá heo hiện đại. Đây là một ví dụ kinh điển về tiến hóa hội tụ: những động vật có họ hàng rất xa nhưng cùng thích nghi với môi trường biển có thể tiến hóa hình dạng tương tự nhau.

Ảnh: kultura.gazeta

Một số ichthyosaur thậm chí có vẻ ngoài gần như “cá heo thời tiền sử”. Chúng có cơ thể thủy động học, mắt rất lớn và một số loài có lớp mô mỡ giúp giữ nhiệt. Hóa thạch đặc biệt tốt còn cho thấy chúng có vây lưng, vây chèo và đuôi dạng thùy, giúp tái dựng một sinh vật săn mồi tốc độ cao giữa đại dương cổ đại.

Nhưng giống cá heo về hình dáng không có nghĩa là thông minh như cá heo.

Ảnh: dinolifepedia

Đây chính là điểm thú vị. Não không hóa thạch dễ dàng như xương, nhưng hộp sọ có thể để lại dấu vết về hình dạng và kích thước tương đối của não. Các nghiên cứu về ichthyosaur cho thấy chúng có những vùng não phát triển liên quan đến thị giác và khả năng kiểm soát chuyển động – điều hợp lý đối với một động vật săn mồi nhanh, hoạt động trong môi trường không gian ba chiều. Tuy nhiên, cấu trúc não của chúng vẫn mang đặc điểm của bò sát và không cho thấy sự phát triển não bộ tương đương cá heo hiện đại.

Điều này càng đáng chú ý khi so sánh với cá heo, một thành viên của bộ Cetacea. Trong quá trình tiến hóa, cá voi và cá heo đã trải qua những giai đoạn gia tăng đáng kể về kích thước tương đối của não; các loài cá heo hiện đại sở hữu những khả năng nhận thức phức tạp và hệ thống xử lý âm thanh đặc biệt phát triển.

Ảnh: nhm.ac

Một câu hỏi khác cũng thường được đặt ra: ichthyosaur có “nói chuyện” hoặc định vị bằng tiếng vang như cá heo không? Hiện chưa có bằng chứng cho thấy chúng có khả năng định vị bằng tiếng vang theo cách của cá heo.

Vì vậy, câu trả lời thận trọng nhất là: không có bằng chứng cho thấy ichthyosaur thông minh ngang cá heo, và những gì chúng ta biết về não bộ khiến khả năng đó khó có cơ sở. Nhưng điều này không có nghĩa chúng là những sinh vật “ngốc nghếch”. Chúng đã tiến hóa những giác quan, cơ thể và khả năng điều khiển vận động cực kỳ tinh vi để trở thành những kẻ săn mồi thành công trong đại dương cổ đại.