Trong nhiều thế kỷ, việc phục dựng cổ vật chủ yếu dựa vào đôi mắt, bàn tay và kinh nghiệm của các nhà khảo cổ, sử học và chuyên gia bảo tồn. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo đang mở thêm một con đường khác: phục dựng kỹ thuật số những gì thời gian đã xóa đi.

Ảnh: science.mail

AI có thể được kết hợp với ảnh độ phân giải cao, quét 3D, chụp đa phổ, dữ liệu khảo cổ và những hiện vật tương đồng để suy đoán phần bị mất. Một nghiên cứu năm 2026 đã thử nghiệm AI tạo sinh nhằm phục hồi màu sắc bị phai trên đồ gốm, con dấu và tượng đất nung của nền văn minh Harappa. Mô hình được huấn luyện dựa trên dữ liệu sắc tố còn tồn tại cùng thông tin khảo cổ học để dự đoán màu nguyên thủy.

Ảnh: varldenshistoria

Điều thú vị là AI không nhất thiết phải có đầy đủ hiện vật. Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy các thuật toán học sâu có thể hỗ trợ dựng mô hình 3D của một hiện vật khảo cổ chỉ từ một hình ảnh, trong trường hợp việc tiếp cận hiện vật để quét trực tiếp là không thể.

Với những cổ vật bị vỡ, AI cũng có thể giúp ghép nối các mảnh hoặc tái tạo phần thiếu dựa trên hình dạng, hoa văn và những hiện vật tương tự. Trong một trường hợp được Tencent công bố, các mảnh của một tượng đồng cổ Trung Quốc được khai quật ở những hố khác nhau đã được phân tích để phục dựng hình dáng ban đầu.

Ảnh: tencent

Một ứng dụng đặc biệt hấp dẫn khác là khôi phục màu sắc của quá khứ. Nhiều tượng đá Hy Lạp và La Mã ngày nay có vẻ ngoài trắng xám, nhưng trên thực tế chúng từng được sơn bằng những màu sắc rực rỡ. Công nghệ số và AI có thể giúp hình dung diện mạo đó, dựa trên dấu vết sắc tố, dữ liệu hóa học và những bằng chứng khảo cổ khác.

Tuy nhiên, AI không phải một cỗ máy “nhìn thấy quá khứ”. Khi dữ liệu không đủ, nó có thể tạo ra một hình ảnh rất thuyết phục nhưng hoàn toàn sai. Một nghiên cứu năm 2026 về phục dựng nội thất cung điện nhà Thanh cho thấy hình ảnh do AI tạo ra có thể xuất hiện những sai lệch đáng kể về tỷ lệ, chiều sâu và chi tiết kiến trúc. Vì vậy, các chuyên gia nhấn mạnh việc phải phân biệt rõ phần được chứng minh bằng bằng chứng và phần chỉ là giả thuyết phục dựng.

Có lẽ giá trị lớn nhất của AI nằm ở chỗ nó cho phép chúng ta tạo ra những “bản phục dựng có thể đảo ngược”: hiện vật thật không bị tác động, trong khi các giả thuyết khác nhau có thể được thử nghiệm trên môi trường kỹ thuật số.

Trong tương lai, một bảo tàng có thể không chỉ cho khách tham quan xem một pho tượng đã mất cánh tay, mà còn cho họ nhìn thấy nhiều phiên bản phục dựng, đồng thời chỉ rõ đâu là dữ liệu khảo cổ, đâu là suy luận của máy và đâu là giả thuyết của con người.

AI vì thế không thực sự đưa chúng ta trở về quá khứ. Nó giúp chúng ta đặt những mảnh vỡ còn sót lại vào những khả năng khác nhau của quá khứ.