Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang thu hút sự chú ý lớn từ dư luận, đặc biệt ở các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi.

Một mặt, chính sách này mở ra cơ hội sống cho hàng nghìn bệnh nhi nhờ nguồn tạng hiến tương thích. Mặt khác, dư luận và các chuyên gia pháp lý dấy lên lo ngại sâu sắc về nguy cơ trẻ em bị tác động tâm lý, ép buộc hoặc bị lợi dụng. Do đó, giới chuyên môn kiến nghị cần xây dựng hàng rào pháp lý cực kỳ nghiêm ngặt, bao gồm cơ chế đồng thuận đa tầng và sự giám sát chặt chẽ của Hội đồng đạo đức độc lập để bảo đảm tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người vị thành niên.

Dự thảo nhằm thiết lập khung pháp lý chặt chẽ

Trước những lo ngại trên mạng xã hội về nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, kể cả ở trẻ em, Bộ Y tế cho biết, đây là mối quan tâm chính đáng. Dự thảo Luật quy định nghiêm cấm mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người và lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ; người vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo quy định.

Đồng thời, việc ghép phải được điều phối qua mã quốc gia và danh sách chờ ghép công bằng; người hiến còn sống được xác minh nhân thân và đánh giá bởi Hội đồng tư vấn độc lập. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn được bảo đảm độc lập, khách quan, ngăn ngừa xung đột lợi ích và hành vi làm sai lệch kết quả. Đồng thời đề nghị người dân thông báo ngay cho cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu môi giới, mua bán mô, bộ phận cơ thể người.

Bộ Y tế nhấn mạnh, dự thảo không khuyến khích hiến tặng mô, tạng ở trẻ em mà nhằm thiết lập khung pháp lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ, tạo cơ sở xem xét các trường hợp hiến tặng phù hợp mà Luật hiện hành chưa quy định.

Đối với người dưới 18 tuổi, dự thảo Luật đang phân biệt rõ việc hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời. Đây là hai trường hợp khác nhau về bản chất.

Thứ nhất, khi còn sống: người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.

Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự thảo Luật tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống.

Thứ hai, sau khi qua đời: Việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ đặt ra khi trẻ đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Với người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; có thể thay đổi, hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Bộ Y tế khẳng định việc hoàn thiện chính sách về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người phải đặt sự an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu.

Đối với trẻ em, yêu cầu an toàn phải được đặt lên hàng đầu

Theo TS Nguyễn Huy Quang, Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng Ban tư vấn, phản biện và giám định xã hội, Tổng hội Y học Việt Nam đề xuất mở rộng diện hiến mô, bộ phận cơ thể người, đặc biệt với người dưới 18 tuổi, liên quan trực tiếp đến cơ hội điều trị, cứu sống người bệnh, đồng thời gắn với quyền con người, quyền trẻ em nên cần hết sức thận trọng.

Ông cho rằng cần chủ động truyền thông rộng rãi tới các đối tượng chịu tác động của Luật, đặc biệt là cha mẹ, người giám hộ và trẻ em. Nội dung cần làm rõ gồm cơ hội cứu sống trẻ cần ghép nhưng thiếu nguồn hiến tương thích; các điều kiện bảo đảm sức khỏe cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống; ý nghĩa nhân đạo của việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não, chết tim.

Đánh giá về vấn đề này, bà Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, nhấn mạnh đây là mảng đề tài nhạy cảm đòi hỏi sự tiếp cận hết sức cẩn trọng. Dù ủng hộ việc mở rộng cơ hội hiến ghép cứu người liên quan đến trẻ em, WHO khẳng định nguyên tắc bất biến là phải đặt lợi ích tối thượng của người chưa thành niên lên hàng đầu thông qua các cơ chế bảo vệ khắt khe.

Trong đó, WHO lưu ý cần phân biệt rõ ràng giữa hai hình thức hiến mô tạng. Việc người chưa thành niên hiến tạng sau khi chết hoàn toàn có thể chấp nhận được về mặt đạo đức nếu vận hành trong một hệ thống quản lý chặt chẽ. Trái lại, việc hiến mô khi còn sống chỉ nên xem xét ở những trường hợp cực kỳ hy hữu, chẳng hạn như hiến mô giữa các thành viên trong gia đình khi không thể tìm được nguồn hiến từ người trưởng thành phù hợp.

Đáng chú ý, WHO chỉ ra rằng việc bảo vệ quyền trẻ em không thể dừng lại ở những thủ tục hành chính thuần túy. Quy trình này đòi hỏi phải cung cấp đầy đủ thông tin được thiết kế phù hợp với lứa tuổi, bảo đảm sự đồng thuận thực chất từ chính bản thân trẻ cùng sự phê chuẩn của cha mẹ hoặc người giám hộ. Hệ thống cũng phải tích hợp cơ chế đánh giá, tư vấn độc lập để bảo vệ trẻ trước sức ép từ gia đình hay các nguy cơ thương mại hóa, mua bán tạng trái phép, đồng thời tôn trọng quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý của trẻ bất kỳ lúc nào.

Dẫn kinh nghiệm từ Australia, quốc gia mà bà từng tham gia một phần vào quá trình xây dựng hệ thống hiến tạng khi làm việc cho chính phủ, Tiến sĩ Angela Pratt cho biết người trẻ có thể tham gia hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện.

Hệ thống này ghi nhận nguyện vọng mà người hiến đã bày tỏ, đồng thời vẫn bảo đảm sự tham gia của gia đình, việc đánh giá của chuyên gia và cơ chế quản trị lâm sàng chặt chẽ. Việc hiến tặng có sự tham gia của trẻ em được đặt trong hệ thống hiến tặng quốc gia nói chung, thay vì vận hành như một cơ chế riêng biệt.

Theo bà, kinh nghiệm Australia và một số quốc gia khác cho thấy có thể xây dựng quy định cho phép người chưa thành niên hiến mô, tạng sau khi chết, nhưng phải đi kèm những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt về sự đồng thuận, đạo đức, chuyên môn và quản lý.

Từ kinh nghiệm quốc tế, đại diện WHO cho rằng việc cho phép người chưa thành niên hiến tạng sau khi qua đời bắt buộc phải đi đôi với các hàng rào bảo vệ toàn diện về đạo đức, pháp lý và quản lý lâm sàng.

Nhìn vào Dự thảo Luật sửa đổi của Việt Nam, bà Angela gợi ý vẫn còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện, trọng tâm là xây dựng phương thức truyền thông phù hợp với độ tuổi nhằm bảo đảm sự đồng ý thực chất, minh bạch và an toàn tuyệt đối cho trẻ em.

Đối với trẻ em, yêu cầu đó càng phải được đặt lên hàng đầu, để mỗi quyết định hiến tặng không chỉ mang lại cơ hội sống cho người nhận mà còn bảo vệ đầy đủ quyền và lợi ích của chính người hiến.