Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, ông Đặng Huy Phương, Giám đốc Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, trung tâm nằm ở chân núi Tam Đảo, là "ngôi nhà chung" của hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm, có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ IUCN và các Nghị định của Chính phủ; là nơi lưu giữ những nguồn gen đặc hữu có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, hành trình giữ rừng, nhân giống các loài hoang dã nguy cấp cũng đang đối mặt với không ít thách thức.

Nhân giống và lưu giữ "báu vật" rừng Tam Đảo

Trải rộng trên diện tích 170,3 ha thuộc phường Xuân Hòa, giáp chân núi Tam Đảo, Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh đóng vai trò là vùng đệm tự nhiên quan trọng của Vườn quốc gia Tam Đảo. ông Đặng Huy Phương cho biết, khoảng 5-10 năm trước, khu vực này còn là những khoảng đất trống, cỏ mọc bao quanh cùng cơ sở vật chất xuống cấp. Tuy nhiên, nhờ sự đầu tư bài bản và nỗ lực bảo vệ, đến nay độ phủ xanh gần như đã lấp kín toàn bộ khu vực.

Trong tổng diện tích trung tâm quản lý, có tới 131,1 ha là rừng phòng hộ được khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt để phục hồi diễn thế tự nhiên.

Để giám sát chặt chẽ sự phục hồi của thảm thực vật, trung tâm đã xây dựng 4 ô định vị tại các khu vực khác nhau. Hai ô nằm trong diện tích 131,1 ha rừng phòng hộ, được giữ nguyên để theo dõi diễn thế hệ sinh thái và để rừng phục hồi tự nhiên. Trước năm 1999, khu vực này được giao cho người dân trồng rừng và làm nương rẫy. Sau khi được giao lại cho Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, diện tích được quản lý, bảo vệ và để rừng phục hồi tự nhiên.

Hai ô còn lại nằm trong khu vực rừng nghiên cứu có tác động. Tại đây, Trung tâm trồng bổ sung rừng và xây dựng các bộ sưu tập. Các cây trong rừng được đánh số, theo dõi, đo đếm hằng năm để đánh giá khả năng phát triển.

Ông Phương cho biết, Trung tâm sử dụng UAV, máy bay không người lái, để quay, chụp và xác định độ phủ rừng theo từng năm, qua đó xây dựng bản đồ theo dõi. So sánh bản đồ độ phủ rừng năm 2020 và năm 2022 cho thấy diện tích phủ xanh tăng lên rõ rệt.

“Chúng tôi cũng bảo tồn tại chỗ các hệ thực vật. Gần như toàn bộ khu vực đã được phủ xanh, không còn những khoảng trống”, ông Đặng Huy Phương cho hay.

Kết quả điều tra cho thấy, trong khoảng 170 ha của Trung tâm có 852 loài thực vật thuộc 533 chi, 153 họ của 5 ngành thực vật khác nhau. Trong số này có nhiều loài nguy cấp, quý hiếm đang được quản lý và bảo vệ.

Cùng với bảo tồn tại chỗ, Trung tâm thực hiện bảo tồn chuyển vị, đưa các loài từ nơi khác về để bảo tồn nguồn gen. Một trong những bộ sưu tập được Trung tâm chú trọng là lan và các loài thực vật có giá trị bảo tồn. Các loài lan được đưa về từ tự nhiên, nhân giống theo phương pháp tự nhiên, sử dụng nước mưa và phân bón sinh học, không sử dụng chất kích thích.

Nhờ kiên trì bảo vệ, thảm rừng nơi đây đã phục hồi xanh tốt, tạo môi trường lý tưởng cho việc phục hồi các loài cây gỗ lớn quý hiếm như đinh, lim, sến, táu.

Hoạt động bảo tồn cũng được mở rộng sang nhóm động vật. Theo ông Phương, khi thảm thực vật được bảo vệ, nhiều loài động vật bắt đầu xuất hiện trở lại trong khu vực. Trước đây gần như không xác định được các loài động vật tại đây, nhưng những năm gần đây số loài ghi nhận được tăng lên.

“Điều này có thể do khu vực được bảo vệ tốt hơn, thực vật đa dạng hơn, trở thành nơi sinh sống thích hợp cho nhiều loài động vật”, ông nói.

Tham gia Chương trình bảo tồn các loài động vật hoang dã quý hiếm của Việt Nam (Vietnamazing), trung tâm đã nhân nuôi sinh sản thành công các loài linh trưởng nguy cấp, quý hiếm như Vượn đen má trắng.

Trung tâm còn tham gia các chương trình bảo tồn chuyển vị, cứu hộ và nhân nuôi động vật hoang dã như Rùa Trung Bộ (loài đặc hữu nguy cấp của Việt Nam), Thằn lằn cá sấu (một trong những phân loài chỉ có ở Việt Nam nhưng gần như biến mất ngoài tự nhiên), Cá cóc Tam Đảo, Thạch sùng mí, Cá bám đá…

Bài toán từ nhân lực, nguồn lực

Chia sẻ về những khó khăn, ông Phương cho biết, đầu tiên là về nhân lực. Quản lý một vùng đệm đồi núi rộng lớn hơn 170 ha nhưng toàn bộ trung tâm hiện chỉ có 12 cán bộ. Nhân lực hạn chế khiến nhiều công việc dù muốn triển khai nhưng không thể thực hiện ngay. Đây là một trong những khó khăn lớn của Trung tâm trong quá trình duy trì các hoạt động bảo tồn và nghiên cứu.

Một vấn đề khác liên quan đến việc sử dụng UAV để giám sát rừng. Do khu vực Trung tâm nằm gần đường cất hạ cánh của sân bay Nội Bài, các hoạt động bay UAV phải thực hiện thủ tục xin phép. Trong thời gian không bay, đơn vị sử dụng ảnh vệ tinh để theo dõi, phân tích độ phủ rừng. Trung tâm cũng đang dự kiến lắp đặt hệ thống camera để giám sát các loài động vật trong khu vực và mong muốn nhận được sự hỗ trợ về nguồn lực cho hoạt động này.

Về kinh phí, ông Phương cho biết hằng năm Trung tâm được Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cấp một phần kinh phí. Tuy nhiên, nguồn này chủ yếu chi trả những hoạt động thiết yếu. Các hoạt động khác phải tận dụng nguồn hỗ trợ từ những chương trình hợp tác quốc tế.

Từ thực tế hoạt động, ông Phương cho biết Trung tâm mong muốn tăng cường phối hợp với các trung tâm, hội thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Phú Thọ trong nghiên cứu, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học.

“Chúng tôi đang nằm trên địa bàn tỉnh Phú Thọ nên rất mong có được sự phối hợp giữa cơ quan Trung ương cũng như cơ quan tỉnh trong các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học ở Việt Nam cũng như tại Trung tâm”, ông Phương nói.