Thông tin Hội đồng nhân dân TP Hà Nội đề xuất thu phí sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố đang khiến nhiều tiểu thương trên địa bàn đứng ngồi không yên. Tâm lý băn khoăn này bắt nguồn từ thực tế kinh doanh: thời gian bán hàng ngắn, chỉ vài tiếng mỗi ngày, nhưng chi phí thuê lại tính theo cả tháng. Bên cạnh áp lực tài chính bất hợp lý này, các hộ kinh doanh cũng bày tỏ sự lo ngại lớn về tính ổn định và dài hạn của mặt bằng sau khi xuống tiền.
Ghi nhận thực tế tại các tuyến phố cho thấy, nỗi lo này hoàn toàn có cơ sở đối với những mô hình sinh kế nhỏ lẻ, phụ thuộc hoàn toàn vào các khung giờ cao điểm ngắn ngủi. Điển hình như trường hợp của chị Hạnh, chủ một quán bún chả tại Cầu Giấy cho biết: "Quán tôi chỉ mở bán tập trung vào hai khung giờ ăn sáng và ăn trưa, thời gian còn lại trong ngày đều dọn dẹp sạch sẽ để trả lại vỉa hè thông thoáng. Nếu bắt những hộ kinh doanh theo giờ như tôi phải gánh chi phí thuê trọn cả ngày, cả tháng thì rất bất hợp lý và nặng gánh, thành phố nên có phương án tính phí linh hoạt theo giờ thực tế sử dụng".
Ngược lại với sự lo lắng của các tiểu thương bán hàng theo giờ, chị Linh, chủ một quán cà phê, lại có góc nhìn cởi mở hơn về đề xuất này. Mở cửa xuyên suốt từ 7h sáng đến 10h đêm, mô hình kinh doanh của chị có thể khai thác tối đa công năng của vỉa hè trong mọi khung giờ. Chị Linh chia sẻ: “Với các quán cà phê mở cả ngày như chúng tôi, việc trả chi phí cố định theo tháng là hoàn toàn hợp lý và dễ tính toán vào chi phí vận hành. Vỉa hè là diện tích sinh lời liên tục từ sáng đến tối, nên nếu có cơ chế cho thuê rõ ràng, chúng tôi sẵn sàng đóng phí để yên tâm kinh doanh lâu dài, không phải nơm nớp lo sợ bị xử phạt như trước”.
Trong khi các quán cà phê có thể tối ưu hóa chi phí nhờ lợi thế mở cửa xuyên suốt cả ngày, thì quy định cào bằng này lại đẩy các quán ăn nhỏ vào thế khó. Những người mưu sinh bằng việc bán hàng ăn theo khung giờ cố định như chị Hạnh phải chịu chung một mức giá thuê tháng, dù thời gian khai thác vỉa hè thực tế chỉ bằng một phần nhỏ so với các chuỗi kinh doanh đồ uống. Sự chênh lệch này vô tình tạo ra sự bất bình đẳng lớn về chi phí cơ hội giữa các mô hình dịch vụ.
Thêm vào đó, theo dự thảo mới của Sở Xây dựng Hà Nội, các hộ kinh doanh muốn thuê vỉa hè có thu phí phải được sự đồng thuận của ít nhất 50% hộ gia đình và hộ kinh doanh có quyền sử dụng nhà ở tại khu vực.
Tuy nhiên, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhận định tiêu chí này thiếu tính khả thi. Ông phân tích rằng quy định trên vô tình tạo ra xung đột lợi ích giữa nhóm được hưởng lợi trực tiếp từ vỉa hè mặt tiền và các hộ ở vị trí phía sau, từ đó đi ngược lại mục tiêu lập lại trật tự đô thị của cơ quan quản lý.
Phản đối quy định lấy ý kiến số đông để cấp phép thuê vỉa hè của Sở Xây dựng Hà Nội, KTS Trần Huy Ánh cho rằng “Đó là ranh giới rất mỏng manh giữa những tranh chấp hợp pháp và bất hợp pháp”. Vì lợi ích kinh tế gắn liền với vỉa hè không chia đều cho tất cả các hộ trong khu vực, việc ép buộc đạt tỷ lệ đồng thuận 50% sẽ làm phát sinh những xung đột lợi ích phức tạp. Chuyên gia này cảnh báo, ranh giới giữa những tranh chấp hợp pháp và bất hợp pháp trong trường hợp này là vô cùng mong manh.
Nhiều tiểu thương và doanh nghiệp F&B cũng tỏ ra lo ngại trước quy định mới, đại diện một chuỗi dịch vụ ăn uống phân tích, trong bối cảnh phần lớn người dân ủng hộ việc siết chặt quản lý vỉa hè, việc áp dụng cơ chế lấy ý kiến đồng thuận sẽ gây bất lợi lớn cho hộ kinh doanh và trực tiếp đe dọa đến sự ổn định của các mô hình kinh doanh theo chuỗi vốn sở hữu nhiều điểm bán.
KTS Trần Huy Ánh lưu ý nếu việc cho thuê vỉa hè không được quản lý chặt, chính sách có nguy cơ biến tướng thành hợp thức hóa lấn chiếm vỉa hè, lòng đường.
Đồng tình với quan điểm trên, PGS. TS Lưu Đức Hải - Phó chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố công bằng trong chính sách cho thuê vỉa hè. Để xóa bỏ cơ chế “xin - cho” và ngăn chặn nguy cơ độc quyền, ông khuyến nghị Hà Nội nên áp dụng hình thức đấu giá công khai hoặc ưu tiên quyền thuê tại chỗ cho các hộ đã kinh doanh lâu năm. Bên cạnh đó, ông đề xuất thành phố cần sớm xây dựng bản đồ số chi tiết để định vị chính xác các khu vực đủ điều kiện cho thuê, đồng thời số hóa quy trình quản lý.
