Năm 1956, khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, GS Nguyễn Hoàng Phương là một trong những người tham gia xây dựng Khoa Vật lý. Ông trở thành người đứng đầu đầu tiên của Bộ môn Vật lý lý thuyết, góp phần hình thành một hướng đào tạo còn rất mới ở Việt Nam. Gần nửa thế kỷ gắn với giảng đường và nghiên cứu, ông để lại nhiều công trình vật lý, những cuốn giáo trình có giá trị, là người thầy được nhiều thế hệ học trò kính trọng, yêu quý.
Người thầy của những bài giảng đầu tiên về vật lý hiện đại
GS Nguyễn Hoàng Phương (Hoàng Phương) sinh ngày 27/3/1927. Năm 1956, khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội ra đời, Bộ môn Vật lý lý thuyết được thành lập ngay sau đó và ông là người đứng đầu đầu tiên. Đây cũng là một trong những đơn vị đầu tiên ở Việt Nam làm nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu Vật lý lý thuyết.
Đầu năm 1957, ông được cử sang Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna. Tại đây, ông dành thời gian nghiên cứu Cơ học lượng tử, Lý thuyết tương đối và Lý thuyết trường lượng tử.
Sau khoảng ba tháng, ông trở về nước với quyết tâm đưa những kiến thức vật lý hiện đại mà mình vừa tiếp cận vào giảng dạy đại học, sinh viên Việt Nam phải được tiếp cận với những thành tựu mới của khoa học thế giới.
Từ nung nấu đó, ông là người đầu tiên giảng cho sinh viên Vật lý Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội những nội dung về Lý thuyết tương đối và Lý thuyết lượng tử.
Ngoài những giờ dạy trên giảng đường, ông còn mở lớp chuyên đề về Cơ học lượng tử vào buổi tối cho những người muốn học. Lớp học thu hút học viên ở Hà Nội và các tỉnh lân cận. Tháng 10/1959, ông tổ chức seminar Vật lý lý thuyết tại trường, duy trì sinh hoạt hằng tuần.
Những buổi seminar khi ấy quy tụ cán bộ, giảng viên và những người đang quan tâm đến vật lý lý thuyết ở nhiều trường khác nhau. Nguyễn Hoàng Phương trình bày những vấn đề mới về lý thuyết hạt cơ bản, các thành viên khác cùng trao đổi, tính toán và thảo luận. Đó cũng là một cách ông tạo dựng môi trường học thuật cho một lĩnh vực còn non trẻ.
Việc đào tạo đội ngũ kế cận được ông đặc biệt chú trọng. Năm 1960, với tư cách Phó Chủ nhiệm Khoa Toán - Lý, ông đề nghị cử Nguyễn Văn Hiệu đi làm cộng tác viên tại Dubna. Năm 1963, khi giữ cương vị Chủ nhiệm Khoa Vật lý, ông tiếp tục đề nghị cử Đào Vọng Đức, Cao Chi và Đoàn Nhượng đi Dubna.
Những người được đào tạo, tiến cử trong giai đoạn này sau đó trở thành những nhà khoa học có vai trò quan trọng trong ngành Vật lý lý thuyết Việt Nam.
Ở cương vị Chủ nhiệm Khoa Vật lý, ông tiếp tục đặt việc hiện đại hóa chương trình đào tạo vào trọng tâm. Lý thuyết lượng tử được chú trọng; các bộ môn được khuyến khích dịch giáo trình, sách tham khảo của Liên Xô sang tiếng Việt. Đồng thời, ông thúc đẩy việc xây dựng các bộ môn chuyên ngành, cử cán bộ đi đào tạo và đưa sinh viên tham gia nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của giảng viên.
Đến năm 1968, chương trình của phần lớn các môn học trong Khoa Vật lý đã tiếp cận trình độ tiên tiến của Liên Xô lúc đó. Nhiều giáo trình vật lý được dịch và xuất bản, trong đó có các tập của bộ Vật lý lý thuyết của Landau và Lifshitz.
GS Nguyễn Hoàng Phương là tác giả của hàng loạt giáo trình và sách nghiên cứu vật lý: Cơ lý thuyết; Hoá lượng tử trên cơ sở tích hợp toán, lý, hoá; Xử lý tín hiệu rời rạc; Toán tập mờ cho kỹ sư; Lý thuyết nhóm và ứng dụng vào vật lý lượng tử…
Trong giai đoạn việc tiếp cận tài liệu vật lý hiện đại bằng tiếng Việt còn hạn chế, những đóng góp của GS Nguyễn Hoàng Phương đã có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng nguồn tài liệu phục vụ đào tạo, phát triển Bộ môn Vật lý lý thuyết.
Giải bài toán "anten ngầm" phục vụ quốc phòng
Năm 1962, GS Hoàng Phương là nhà khoa học Việt Nam đầu tiên hoàn thành luận án tiến sĩ trong nước và bảo vệ thành công tại Liên Xô. Sau đó, luận án tiến sĩ của ông đã được Tạp chí Vật lý của Viện Henri Poincare Paris đăng toàn văn.
Công trình này xuất phát từ năm 1960, ông đề xuất một mô hình, trong đó không thời gian vật lý được mở rộng từ 4 thành 6 chiều và nhờ các chiều phụ với những kiến giải rất có sức thuyết phục về đặc trưng nội tại của các hạt cơ bản. Kết quả này đã được báo cáo trong Hội nghị Khoa học đầu tiên của trường Đại học Tổng hợp vào cuối năm 1960 và sau đó được phát triển thành luận án tiến sĩ.
Những nghiên cứu của GS Hoàng Phương cũng gắn với những vấn đề thực tiễn. Đầu năm 1966, đế quốc Mỹ ném bom miền Bắc, việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật để đối phó với việc máy bay địch phát hiện và tiêu diệt những anten phát sóng của ta đặt ra cấp bách. Trước tình hình đó, ông cùng các đồng nghiệp đã nghiên cứu vật lý sự truyền sóng điện từ trong không khí với anten phát sóng được giấu dưới mặt đất theo yêu cầu phục vụ quốc phòng. Nhóm hoàn thành phương pháp giải tích trong khoảng hai tháng, sau đó tiến hành nghiên cứu thực nghiệm tại Thái Nguyên. Đề tài được Bộ Quốc phòng nghiệm thu.
Nhà sư phạm đầy tâm huyết, tên được đặt cho một giải thưởng
Theo ký ức của các học trò cũ, ông là một nhà sư phạm đầy tâm huyết, luôn dành nhiều thời gian truyền thụ kiến thức, kinh nghiệm học tập và sự đam mê cho sinh viên cả trên bục giảng lẫn trong giờ giải lao.
Một học trò của ông cho hay, cả đời đi học, đi dạy, anh chưa thấy ai dạy hay bằng GS Hoàng Phương. “Đứng trên bục giảng ông như một kịch sĩ, giảng về khoa học mà nghe rất trôi, rất dễ hiểu không có gì là khó nhưng khi về nhà đọc lại phần ghi chép rồi lật sách của ông ra mới tá hỏa, cái ông giảng nằm rải rác trong cuốn sách dày hơn 500 trang… Nếu định nghĩa trí thức là người đi nhiều hiểu rộng rồi hình thành cho mình một nhận thức riêng và dám nói lên nhận định đó, hoặc định nghĩa trí thức là người luôn đánh thức không cho xã hội ngủ thì GS. Nguyễn Hoàng Phương đúng là một trí thức”, người này chia sẻ.
Trong công tác nghiên cứu và quản lý, ông được đánh giá là người có suy nghĩ quyết liệt, không khoan nhượng và không chấp nhận sự lạc hậu. Ông đã để lại cho các thế hệ sau những bài học quý giá về nhiệt huyết và trách nhiệm trong đào tạo, cùng sự say mê, tính trung thực trong nghiên cứu khoa học.
Sự say mê nghiên cứu khoa học theo ông đến những ngày cuối đời. Ngày 22/3/2004, hai ngày trước khi qua đời, ông vẫn nhờ một học trò cũ photo cuốn Lý thuyết phạm trù để tiếp tục nghiên cứu.
Để tưởng nhớ và tôn vinh ông, kể từ năm 2014, các cựu sinh viên Khoa Vật lý đã thành lập "Giải thưởng Nguyễn Hoàng Phương". Giải thưởng được trao hằng năm vào ngày sinh của ông (27/3) nhằm tuyên dương những sinh viên xuất sắc của Khoa Vật lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội.
