Sét hòn (ball lightning) là một hiện tượng khí quyển hiếm gặp được mô tả trong hàng nghìn lời kể của nhân chứng trên khắp thế giới. Thay vì lóe sáng trong tích tắc như tia sét thông thường, nó thường được miêu tả là một quả cầu sáng có kích thước từ nhỏ như quả bóng đến lớn hơn, mang màu trắng, vàng, cam hoặc xanh lam.

Một số nhân chứng cho biết vật thể này di chuyển chậm trong không khí, tồn tại vài giây rồi đột ngột biến mất, đôi khi kèm theo tiếng nổ. Tuy nhiên, các đặc điểm ấy chủ yếu dựa trên quan sát, chưa phải những tính chất đã được xác nhận trong mọi trường hợp.

Ảnh: tiempo.com

Điều khiến sét hòn trở thành một trong những bí ẩn lâu đời của vật lý khí quyển là sự khó nắm bắt. Dù có rất nhiều báo cáo qua nhiều thế hệ, những hình ảnh và dữ liệu đo đạc đủ tin cậy vẫn cực kỳ hiếm. Các nhà nghiên cứu vì thế gặp khó khăn khi xác định liệu những hiện tượng được chứng kiến có cùng một cơ chế vật lý hay không, hay một số trường hợp thực chất là hồ quang điện, vật liệu cháy hoặc những hiện tượng phát sáng khác.

Một giả thuyết nổi bật cho rằng sét hòn có liên quan đến plasma – trạng thái vật chất gồm các hạt mang điện – được tạo ra trong quá trình phóng điện của sét. Giả thuyết khác đề xuất rằng khi tia sét đánh xuống đất, nó có thể làm bốc hơi vật liệu chứa silicon; những hạt vật chất sau đó phản ứng với oxy và phát sáng. Tuy nhiên, mỗi mô hình chỉ giải thích được một phần đặc điểm được mô tả, chưa thể bao quát toàn bộ các trường hợp.

Ảnh: note.com

Những năm gần đây, các thiết bị ghi hình hiện đại đã đem lại hy vọng mới. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích video ghi lại những vật thể phát sáng trong cơn giông tại Montana, Mỹ. Các đặc điểm của chúng phù hợp với một số mô tả về sét hòn, nhưng khả năng đó là vật thể cháy do sự cố đường dây điện vẫn chưa thể loại trừ.

Đến năm 2026, một bài bình luận trên tạp chí Nature Photonics đề cập đến các thí nghiệm laser tạo ra những cấu trúc điện từ dạng soliton ở quy mô milimét. Kết quả gợi mở một hướng nghiên cứu mới về khả năng duy trì các cấu trúc phát sáng tương tự sét hòn, nhưng chưa chứng minh được rằng đây chính là cơ chế hình thành hiện tượng tự nhiên.

Ảnh: refractor.io

Sét hòn vì thế vẫn nằm ở ranh giới giữa những quan sát đáng kinh ngạc và lời giải khoa học chưa hoàn chỉnh. Có thể một ngày nào đó, các camera tốc độ cao, cảm biến điện từ và thiết bị phân tích quang phổ sẽ giúp ghi lại đầy đủ quá trình hình thành của nó. Cho đến lúc ấy, quả cầu sáng bí ẩn vẫn nhắc chúng ta rằng ngay cả những hiện tượng xảy ra trong bầu khí quyển quen thuộc cũng có thể chứa đựng những câu hỏi khó giải đáp.