Trong kho tàng tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Đức Thánh Tản, tức Tản Viên Sơn Thánh hay Sơn Tinh, giữ một vị trí đặc biệt. Ngài là một trong Tứ Bất Tử, đồng thời gắn với một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất của người Việt: cuộc đối đầu giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh. Nhưng đằng sau câu chuyện về chàng rể của vua Hùng còn ẩn chứa một lớp văn hóa cổ xưa hơn: tín ngưỡng thờ núi, một hình thức tôn kính tự nhiên từng có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cư dân Việt – Mường.

Núi Tản Viên, nay thuộc dãy Ba Vì, từ lâu được xem là một không gian thiêng. Trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi gọi Tản Viên là “núi tổ của nước ta”, còn các tư liệu lịch sử về sau ghi nhận núi này như một “trấn sơn” – ngọn núi có vị trí đặc biệt trong quan niệm về địa linh của quốc gia. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Di sản văn hóa cho biết truyền thống tôn sùng Tản Viên Sơn Thánh đã được ghi nhận trong thư tịch từ khá sớm và trải qua nhiều triều đại, Tản Viên luôn được xem là một trong những vị thần tối linh của Đại Việt.

Dãy núi Ba Vì nhìn từ xa. Ảnh: Diachivietnam.vn.

Điều đáng chú ý là Sơn Tinh ban đầu có thể không phải là một nhân vật được hình dung theo nghĩa “con người lịch sử” như cách kể chuyện hiện đại. Cốt lõi của tín ngưỡng Tản Viên được nhiều nhà nghiên cứu nhìn nhận là tín ngưỡng thần núi. Trong một số truyền thống dân gian, Tản Viên được đặt trong mối quan hệ với Cao Sơn và Quý Minh, tạo thành Tam vị Đại Vương, cùng gắn với ba đỉnh núi của Ba Vì.

Điều này giúp giải thích vì sao hình tượng Đức Thánh Tản vượt ra ngoài câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh. Nếu chỉ nhìn Sơn Tinh như một nhân vật trong truyền thuyết này, người ta sẽ khó hiểu được quy mô của hệ thống thờ phụng ông. Trên thực tế, tín ngưỡng Tản Viên đã lan rộng trên một không gian lớn ở vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ. Riêng huyện Ba Vì hiện có hàng trăm di tích lịch sử, trong đó có nhiều di tích thờ Đức Thánh Tản. Năm 2018, tục thờ Tản Viên Sơn Thánh tại Ba Vì được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Một trong những đặc điểm quan trọng của tín ngưỡng này là sự gắn bó chặt chẽ giữa thần và núi. Trong thế giới quan của cư dân nông nghiệp cổ truyền, núi không đơn thuần là một dạng địa hình. Núi có thể là nơi bắt nguồn của sông suối, nơi cư trú của các loài thú, nơi cung cấp gỗ, cây thuốc và nhiều nguồn tài nguyên, đồng thời cũng là một điểm mốc thiêng liêng của cộng đồng. Một ngọn núi nổi bật giữa không gian cư trú vì thế dễ trở thành trung tâm của ký ức, truyền thuyết và nghi lễ.

Từ góc nhìn ấy, việc người Việt tôn thờ Tản Viên Sơn Thánh có thể được hiểu như một cách nhân cách hóa sức mạnh của núi. Sơn Tinh có khả năng nâng núi, dựng thành, chống lại nước lũ. Trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, cuộc giao tranh giữa hai vị thần thực chất phản ánh một cuộc đối đầu mang tính biểu tượng giữa núi và nước, giữa con người và thiên tai. Hằng năm, Thủy Tinh dâng nước, còn Sơn Tinh nâng núi cao lên để bảo vệ vùng đất. Câu chuyện vì vậy có thể được đọc như một ký ức thần thoại về cuộc đấu tranh lâu dài của cư dân đồng bằng Bắc Bộ với lũ lụt.

Đền thờ Đức Thánh Tản Viên trên núi Ba Vì. Ảnh: Báo Đại Đoàn Kết.

Đức Thánh Tản cũng được gắn với việc truyền dạy nhiều kỹ năng sinh tồn cho con người. Theo một số truyền thuyết, Sơn Tinh dạy dân săn bắt, chăn nuôi, trồng trọt, làm ruộng, dựng nhà và sử dụng cây thuốc. Những mô típ này là một phần quan trọng trong hình tượng Sơn Tinh – vị thần không chỉ có sức mạnh siêu nhiên mà còn có vai trò khai phá và bảo trợ đời sống con người.

Đặc biệt, tín ngưỡng Tản Viên không chỉ giới hạn ở vùng chân núi Ba Vì. Đền Và ở Sơn Tây, đền Hạ, đền Trung, đền Thượng trên núi Ba Vì, cùng nhiều đình, đền ở Phúc Thọ, Thạch Thất, Phú Thọ và các vùng ven sông Đà đều tạo thành một mạng lưới không gian thờ phụng rộng lớn. Tại đình Tường Phiêu, Tản Viên Sơn Thánh được thờ cùng Cao Sơn và Quý Minh; các đạo sắc còn lưu giữ tại di tích ghi nhận ba vị với tư cách những vị thần thượng đẳng.

Đáng chú ý hơn nữa là mối liên hệ giữa tín ngưỡng thờ núi với tín ngưỡng thờ nước. Tại đền Lăng Sương ở Phú Thọ, nơi nằm trong hệ thống di tích thờ Tản Viên Sơn Thánh, lễ hội truyền thống có nghi thức rước nước từ sông Đà. Nghi thức này vừa gắn với truyền thuyết về Đức Thánh Tản, vừa phản ánh sự tôn kính đối với nước của cư dân nông nghiệp lúa nước.

Như vậy, tín ngưỡng Đức Thánh Tản không phải là sự sùng bái một ngọn núi đơn lẻ. Nó nằm trong một thế giới quan rộng lớn, nơi núi, sông, rừng, nước và con người tạo thành một chỉnh thể. Thần núi bảo vệ cộng đồng, thần nước vừa nuôi sống con người vừa có thể gây ra lũ lụt; con người phải tìm cách chung sống với cả hai.

Qua nhiều thế kỷ, tín ngưỡng ấy tiếp tục được các triều đại phong kiến chính thức hóa bằng việc phong thần, đưa Tản Viên vào hệ thống thần linh được quốc gia thờ phụng. Nhưng dù được triều đình tiếp nhận, bản chất dân gian của tín ngưỡng vẫn rất rõ nét. Người dân thờ Đức Thánh Tản không chỉ để cầu xin sự che chở mà còn để tưởng nhớ một vị thần được xem là có công với đất nước, với cộng đồng và với đời sống của con người.

Có lẽ chính vì vậy mà hình tượng Đức Thánh Tản vẫn tồn tại lâu dài trong văn hóa Việt Nam. Ngài vừa là Sơn Tinh trong câu chuyện thần thoại, vừa là vị thần núi của một không gian địa lý cụ thể, vừa là biểu tượng của khả năng con người chống chọi với thiên nhiên. Từ một ngọn núi thiêng giữa vùng trung du Bắc Bộ, tín ngưỡng ấy đã lan thành một mạng lưới văn hóa rộng lớn.

Tục thờ núi của người Việt, vì thế, không đơn giản là sự kính sợ trước những ngọn núi hùng vĩ. Đó còn là cách cộng đồng cổ xưa ghi nhớ nguồn nước, đất đai, rừng núi và những cuộc đấu tranh sinh tồn của chính mình. Trong ký ức ấy, núi Tản không chỉ đứng giữa trời đất. Ngọn núi trở thành biểu tượng của một quê hương, một cộng đồng và một niềm tin rằng con người có thể đứng vững trước những sức mạnh khổng lồ của tự nhiên.

--------------------

Tài liệu tham khảo:

Núi Tản Viên và Tản Viên Sơn Thánh qua thư tịch cổ / Tạp chí Di sản văn hóa

'Gốc tích' của Tản Viên Sơn Thánh vẫn là ẩn số? / Báo Đất Việt.

Du lịch xanh Ba Vì – Điểm hẹn văn hóa / Cổng Thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.