Từ xa xưa, “vận mệnh” đã là một trong những vấn đề được con người quan tâm. Người ta muốn biết vì sao có người sinh ra trong thuận lợi, có người phải trải qua nhiều khó khăn, vì sao cùng đứng trước một cơ hội, mỗi người lại có một kết quả khác nhau.

Theo cổ nhân, “mệnh” và “vận” thường được nhìn nhận là hai khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. “Mệnh” thiên về những điều con người được trao từ đầu, còn “vận” gắn với sự biến chuyển của hoàn cảnh và thời gian. Vì vậy, vận mệnh không nhất thiết là một đường thẳng đã được định sẵn.

Một cách hiểu khác cho rằng vận mệnh chính là quá trình một con người đi qua cuộc đời trong những điều kiện cụ thể. Hoàn cảnh gia đình, thời đại, giáo dục, năng lực, các mối quan hệ và những quyết định cá nhân đều có thể tác động đến quá trình ấy.

Quan niệm này giúp nhìn vận mệnh thực tế hơn. Con người không thể lựa chọn nơi mình sinh ra, gia đình hay những biến cố đã xảy ra trong quá khứ. Nhưng con người vẫn có thể lựa chọn cách phản ứng trước những điều đó.

Hoàn cảnh có thể ảnh hưởng nhưng không quyết định tất cả

Không ai bắt đầu cuộc đời từ cùng một vị trí. Có người có điều kiện học tập tốt, có người phải sớm mưu sinh. Có người nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, có người phải tự tìm đường đi. Những khác biệt đó chắc chắn ảnh hưởng đến cơ hội của mỗi người. Tuy nhiên, nếu coi tất cả kết quả đều đã được định sẵn thì con người sẽ dễ đánh mất khả năng chủ động.

Vận mệnh có thể được hiểu như xu hướng phát triển của một quá trình sống trong những điều kiện nhất định, chứ không nhất thiết là một sự sắp đặt thần bí, bất biến. Cách tiếp cận này đặt con người trở lại vị trí chủ thể của cuộc đời mình.

Một người có thể xuất phát chậm hơn người khác nhưng vẫn có khả năng thay đổi bằng học tập, lao động và lựa chọn phù hợp. Ngược lại, một người có nhiều lợi thế ban đầu cũng có thể đánh mất cơ hội nếu lựa chọn sai hoặc ngừng nỗ lực. Vì vậy, xuất phát điểm và kết quả cuối cùng không phải lúc nào cũng là một đường thẳng.

Lựa chọn tạo nên hướng đi của cuộc đời

Mỗi ngày, con người đều đưa ra hàng loạt lựa chọn. Có quyết định rất nhỏ, chẳng hạn cách sử dụng thời gian; cũng có quyết định ảnh hưởng nhiều năm, như chọn nghề nghiệp, bạn đời, nơi sinh sống hoặc cách đầu tư cho bản thân.

Những lựa chọn riêng lẻ có thể không tạo ra thay đổi lớn ngay lập tức. Nhưng khi lặp lại trong thời gian dài, chúng hình thành thói quen. Thói quen tạo nên cách sống, còn cách sống ảnh hưởng đến kết quả của cuộc đời. Đây cũng là lý do nhiều quan niệm về vận mệnh nhấn mạnh vai trò của hành động.

Không nên phó mặc cuộc đời cho “số phận”

Một trong những rủi ro lớn nhất của tư tưởng định mệnh là khiến con người trở nên thụ động. Khi gặp thất bại, nếu tất cả đều được giải thích bằng “số đã định”, con người có thể bỏ qua nguyên nhân thực tế. Họ không còn đặt câu hỏi mình đã lựa chọn thế nào, thiếu kỹ năng gì hoặc có thể sửa điều gì. Trong khi đó, việc nhìn thẳng vào nguyên nhân giúp con người có cơ hội điều chỉnh.

Thất bại trong công việc có thể xuất phát từ thiếu kinh nghiệm. Một mối quan hệ đổ vỡ có thể liên quan đến cách giao tiếp. Khó khăn tài chính có thể bắt nguồn từ thói quen chi tiêu hoặc thiếu kế hoạch. Những vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng việc chờ “đổi vận”.

Chủ động không có nghĩa là kiểm soát được mọi thứ

Khẳng định con người có thể tác động đến vận mệnh không đồng nghĩa với việc cho rằng chỉ cần cố gắng là chắc chắn đạt được mọi mục tiêu.

Cuộc sống luôn tồn tại những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát. Biến động kinh tế, hoàn cảnh gia đình, sức khỏe, thiên tai, những quyết định của người khác hay những sự kiện bất ngờ đều có thể làm thay đổi kế hoạch. Vì vậy, một cách nhìn cân bằng hơn là phân biệt giữa điều có thể kiểm soát và điều không thể kiểm soát.

Con người không kiểm soát được việc một cơ hội có xuất hiện hay không, nhưng có thể chuẩn bị năng lực để nắm bắt cơ hội khi nó đến.

Không thể quyết định người khác đối xử với mình thế nào, nhưng có thể lựa chọn cách phản ứng. Không thể thay đổi quá khứ, nhưng có thể quyết định cách sử dụng bài học từ quá khứ. Chính khoảng cách giữa hoàn cảnh và phản ứng ấy tạo ra không gian để con người thay đổi cuộc đời.

Một người có thể gặp khó khăn ở giai đoạn này nhưng thuận lợi hơn ở giai đoạn khác. Một công việc từng phù hợp có thể trở nên không còn phù hợp sau vài năm. Một mối quan hệ từng quan trọng cũng có thể thay đổi theo thời gian. Điều đó cho thấy cuộc đời không đứng yên. Do đó, thay vì chỉ hỏi “số phận của tôi là gì?”, con người có thể đặt một câu hỏi thực tế hơn: “Trong hoàn cảnh hiện tại, tôi có thể làm gì để tạo ra kết quả tốt hơn?”.