Trong bối cảnh thế giới đang phục hồi sau đại dịch Covid-19, sự xuất hiện của các đợt bùng phát virus Nipah khiến cộng đồng lo ngại. Đặc biệt, nhiều người lo lắng một đại dịch tương tự có thể xuất hiện trên toàn cầu, do đó các thông tin so sánh về mức độ nguy hiểm và khả năng lây lan… giữa bệnh do virus Nipah và Covid-19 nhận được nhiều sự quan tâm.

Bài viết của BS.CKII Lê Thị Mỹ Châu, chuyên gia bệnh truyền nhiễm Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM dưới đây sẽ xác định sự khác biệt cốt lõi giữa hai loại bệnh này.

Tổng quan về bệnh do virus Nipah và Covid-19

Một số đặc điểm tổng quan của Covid-19 và bệnh do virus Nipah như sau:

Bệnh do virus Nipah: Bệnh do virus Nipah (NiV) được Bộ Y tế xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm (nhóm A). Đây là loại virus RNA (có chứa axit ribonucleic) thuộc họ Paramyxoviridae, có thể lây từ động vật sang người (zoonotic virus), qua thực phẩm bẩn hoặc lây trực tiếp từ người sang người.

Loại virus này có thể gây ra nhiều vấn đề khác nhau, từ nhiễm trùng không triệu chứng đến bệnh hô hấp cấp tính và viêm não (thậm chí gây tử vong). Virus Nipah cũng có thể gây bệnh nghiêm trọng ở động vật như lợn, dẫn đến thiệt hại kinh tế đáng kể cho người chăn nuôi.

Nguồn gốc: Virus Nipah được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1999, trong 1 đợt bùng phát dịch bệnh ở các hộ chăn nuôi lợn tại Malaysia. Bệnh cũng được phát hiện ở Bangladesh vào năm 2001, gần như bùng phát hàng năm ở nước này kể từ đó. Bệnh cũng xuất hiện định kỳ ở miền đông Ấn Độ.

Vật chủ: Dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae (đặc biệt là các loài thuộc chi Pteropus) là vật chủ tự nhiên của virus Nipah. Các đợt bùng phát virus Nipah ở lợn và các loài vật nuôi khác như ngựa, dê, cừu, mèo và chó được ghi nhận lần đầu tiên trong đợt dịch khởi nguồn tại Malaysia vào năm 1999. Virus này có thể lây lan rất mạnh ở lợn với khả năng lây truyền bệnh ngay trong thời kỳ ủ bệnh (kéo dài 4-14 ngày).

Covid-19: Trước đây, Covid-19 là bệnh truyền nhiễm nhóm A. Tuy nhiên, từ tháng 10/2023, bệnh chuyển sang thuộc nhóm B (tương tự cúm), do virus SARS-CoV-2 gây ra – thuộc loài Betacoronavirus pandemicum (SARSr-CoV). Hiện nay đa số người nhiễm virus chỉ gặp các triệu chứng hô hấp từ nhẹ đến trung bình và có thể tự hồi phục mà không cần điều trị đặc biệt.

Tuy nhiên, một số trường hợp bệnh có nguy cơ cao dễ mắc bệnh, chuyển biến nặng và cần đến sự can thiệp y tế, như người cao tuổi và người có bệnh nền (tim mạch, tiểu đường, bệnh hô hấp mạn tính hoặc ung thư). (1)

Nguồn gốc: Đại dịch Covid-19 ghi nhận các ca bệnh đầu tiên vào cuối tháng 12/2019 tại Vũ Hán, Trung Quốc. Sau đó, bệnh nhanh chóng lây lan và bùng phát tại nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới.

Vật chủ: Các loài dơi được xác định là vật chủ tự nhiên của những chủng coronavirus, có họ hàng rất gần với virus gây đại dịch Covid-19.

Phân biệt dịch bệnh do virus Nipah và Covid-19

Bảng so sánh các đặc điểm chính của bệnh do virus Nipah và Covid-19 như sau:

Nipah có tỷ lệ lây lan thấp hơn Covid-19 nhưng gây tử vong cao hơn và để lại các biến chứng thần kinh nghiêm trọng như viêm não. Ngược lại, Covid-19 có tốc độ lây lan nhanh hơn qua đường hô hấp nhưng tỷ lệ tử vong thấp hơn so với Nipah.

Virus Nipah có thể gây đại dịch như Covid không?

Virus Nipah không có nguy cơ bùng dịch lớn nếu thực hiện tốt các biện pháp phòng ngừa. Một số yếu tố sau sẽ giúp bạn hiểu thêm về nguy cơ của loại bệnh này, cụ thể:

Khả năng gây dịch: Nipah được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) liệt kê là một trong những bệnh có tiềm năng gây dịch, gây nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng lớn. Virus thuộc loại RNA nên có tốc độ đột biến đặc biệt cao.

Khả năng lây truyền: Hiện tại, dù Nipah ít lây lan hơn Covid-19, nhưng khả năng lây từ người sang người đã được ghi nhận, đặc biệt là giữa những người chăm sóc hoặc thành viên gia đình.

Thách thức hiện tại: Khác với Covid-19, hiện chưa có thuốc đặc trị hay vắc-xin nào được phê duyệt cho Nipah, việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ, điều trị triệu chứng.

Xét nghiệm virus Nipah bao gồm phương pháp RT-PCR và ELISA để phát hiện virus hoặc kháng thể trong dịch mũi họng, máu, nước tiểu, hoặc dịch não tủy.

WHO hướng dẫn một số biện pháp phòng ngừa virus Nipah như:

Kiểm soát virus Nipah trên đàn lợn: Hiện chưa có vắc-xin phòng ngừa virus Nipah. Tuy nhiên, từ kinh nghiệm thực tế trong đợt dịch năm 1999, việc vệ sinh định kỳ và khử trùng kỹ lưỡng chuồng trại bằng các chất tẩy rửa phù hợp sẽ nâng cao hiệu quả phòng ngừa bệnh.

Nếu nghi ngờ có ổ dịch, cần thực hiện ngay các bước sau: Cách ly ngay khu vực chăn nuôi; Tiêu hủy động vật nhiễm bệnh; Hạn chế hoặc cấm vận chuyển động vật từ vùng nhiễm bệnh sang các khu vực khác để ngăn chặn mầm bệnh lây lan; Giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm sang người.

Khi chưa có vắc-xin, cách duy nhất là nâng cao nhận thức, nắm rõ các yếu tố nguy cơ và thực hiện triệt để các biện pháp sau:

Giảm nguy cơ lây từ dơi sang người: Bảo vệ nguồn thực phẩm, ngăn chặn dơi tiếp cận với các thực phẩm tươi sống: Trái cây phải được rửa sạch và gọt vỏ; Tuyệt đối không ăn những quả có dấu hiệu bị dơi cắn.

Giảm nguy cơ lây từ động vật sang người: Bắt buộc đeo găng tay và mặc đồ bảo hộ khi tiếp xúc với động vật ốm, xử lý mô bệnh phẩm, hoặc trong quá trình giết mổ và tiêu hủy; Hạn chế tối đa việc tiếp xúc với lợn nhiễm bệnh.

Tại vùng dịch lưu hành, khi mở trang trại lợn mới, cần xem xét yếu tố dơi ăn quả tại địa phương. Chuồng trại và khu vực chứa thức ăn chăn nuôi phải được che chắn kỹ để tránh dơi xâm nhập.

Giảm nguy cơ lây từ người sang người: Tránh tiếp xúc gần mà không có đồ bảo hộ với người nhiễm virus Nipah; Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng sau khi chăm sóc hoặc vào bệnh viện thăm người bệnh.

BS.CKII Lê Thị Mỹ Châu, chuyên gia bệnh truyền nhiễm Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM