Khoảng thế kỷ X, tại Al-Andalus (nay là Andalusia, Tây Ban Nha), một thầy thuốc tên Abu al-Qasim al-Zahrawi, thường được châu Âu biết đến với tên Albucasis, đã dành gần nửa thế kỷ quan sát, điều trị và ghi chép về y học. Ông sinh khoảng năm 936 và mất năm 1013, được nhiều sử gia y học xem là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho phẫu thuật hiện đại.

Ảnh: unesco

Công trình lớn nhất của Al-Zahrawi là Kitab al-Tasrif, một bộ bách khoa y học gồm 30 quyển. Điều đặc biệt nằm ở quyển cuối: một chuyên luận gần như hoàn toàn dành cho phẫu thuật và dụng cụ phẫu thuật. Al-Zahrawi không chỉ mô tả cách thực hiện các thủ thuật mà còn minh họa hàng trăm dụng cụ, từ dao mổ, kẹp, móc, banh vết thương đến các dụng cụ dùng trong sản khoa và điều trị sỏi bàng quang.

Ảnh: albayan

Có hơn 200 dụng cụ phẫu thuật được mô tả và minh họa trong tác phẩm. Điều đáng kinh ngạc là nhiều hình dạng trong số đó có thể khiến người hiện đại liên tưởng đến những dụng cụ y khoa quen thuộc ngày nay. Quan trọng hơn, ông giải thích chúng dùng để làm gì và sử dụng như thế nào, biến cuốn sách thành một dạng “giáo trình thực hành” cho người học phẫu thuật.

Al-Zahrawi cũng đóng góp vào nhiều kỹ thuật khác nhau, từ cầm máu bằng đốt và buộc mạch, phẫu thuật sỏi, xử lý vết thương cho tới sản khoa. Ông đặc biệt nhấn mạnh rằng người thực hiện phẫu thuật phải có kiến thức và kinh nghiệm, bởi một ca mổ được tiến hành bởi người thiếu hiểu biết có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.

Ảnh: researchgate

Điều khiến di sản của ông vượt khỏi Andalusia là hành trình của cuốn sách. Kitab al-Tasrif được dịch sang tiếng Latin vào thế kỷ XII, sau đó lưu hành rộng rãi ở châu Âu và trở thành tài liệu có ảnh hưởng lớn đối với đào tạo y khoa trong nhiều thế kỷ.

Al-Zahrawi vì thế không đơn giản là người “phát minh ra dao mổ”. Đóng góp lớn hơn của ông là biến phẫu thuật từ một nghề thủ công đầy kinh nghiệm truyền miệng thành một lĩnh vực cần kiến thức, dụng cụ chuyên biệt, quy trình và đào tạo.

Có lẽ đó chính là lý do, hơn một nghìn năm sau, tên tuổi của người thầy thuốc ở Al-Andalus vẫn xuất hiện trong lịch sử phẫu thuật: ông không chỉ chữa bệnh bằng đôi tay, mà còn giúp con người học cách phẫu thuật một cách có hệ thống.