Từ thị nữ Mông Cổ trở thành người đặc biệt trong hoàng cung
Tô Ma Lạt là một trong những nữ nhân vật đặc biệt nhất của cung đình đầu triều Thanh. Bà vốn là người Mông Cổ, xuất thân không thuộc hoàng tộc hay gia đình quyền quý, sau trở thành thị nữ thân cận của Bố Mộc Bố Thái – người về sau được truy tôn là Hiếu Trang thái hậu. Năm sinh của Tô Ma Lạt vào khoảng đầu thế kỷ XVII và sống hơn 90 tuổi.
Khi Bố Mộc Bố Thái kết hôn với Hoàng Thái Cực và vào cung Hậu Kim, Tô Ma Lạt theo chủ nhân vào Thịnh Kinh. Từ đây, bà trải qua hàng chục năm bên cạnh những nhân vật quyền lực nhất triều Thanh, chứng kiến thời kỳ từ Hậu Kim chuyển sang nhà Thanh, rồi các triều Thuận Trị và Khang Hy.
Sử liệu về cuộc đời Tô Ma Lạt không nhiều. Một trong những ghi chép nổi tiếng nhất nằm trong Chiếu đình tục lục của Chiêu Liễn, một thành viên hoàng thất nhà Thanh sống về sau. Tác phẩm mô tả bà là người thông minh, khéo léo và có địa vị rất cao trong cung. Sách còn cho rằng những mẫu thức y phục đầu triều Thanh có sự tham gia của bà.
Bên cạnh đó, trong giai đoạn Ái Tân Giác La Huyền Diệp (Vua Khang Hy) còn nhỏ, Tô Ma Lạt tham gia chăm sóc và đặc biệt là dạy ông học chữ Mãn. Chiếu đình tục lục ghi rất ngắn gọn nhưng đáng chú ý rằng Khang Hy lúc nhỏ được Tô Ma Lạt Cô dạy dỗ, “tự tay dạy quốc thư”. Nhà nghiên cứu Dương Trân thuộc Viện Sử học, Viện Khoa học xã hội Trung Quốc cũng xác nhận Tô Ma Lạt từng dạy chữ Mãn cho Khang Hy khi ông còn nhỏ.
Bản thân Hoàng đế Khang Hy từng nhiều lần nhắc đến công lao của Tô Ma Lạt Cô trong việc dạy ông học chữ. Theo những ghi chép được lưu truyền, chính sự chỉ bảo tận tình của bà trong những năm tháng tuổi thơ đã giúp Khang Hy đặt nền móng vững chắc về thư pháp.
Ngoài 70 tuổi được giao nuôi Hoàng tử Dận Đào
Cuối năm Khang Hy thứ 26, tức đầu năm 1688 theo dương lịch, Hiếu Trang thái hậu qua đời. Đối với Tô Ma Lạt, đây là mất mát đặc biệt lớn bởi hai người đã sống bên nhau trong khoảng sáu thập niên. Khang Hy sau đó giao Hoàng thập nhị tử Dận Đào, khi ấy mới 3 tuổi cho Tô Ma Lạt nuôi dưỡng.
Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng để hiểu địa vị thực tế của bà trong cung Thanh. Theo lệ của hậu cung, việc trực tiếp nuôi dưỡng hoàng tử thường thuộc về những phụ nữ có địa vị nhất định trong nội đình. Tô Ma Lạt Cô vốn không phải phi tần nhưng lại được giao nuôi con trai hoàng đế, cho thấy Khang Hy coi bà như một thành viên đặc biệt của gia đình hoàng gia chứ không đơn thuần là một người hầu.
Dận Đào sinh năm 1686, là người con trai thứ 12 của Khang Hy theo thứ tự hoàng tử. Ông về sau được phong Lý Thân vương, sống tới năm 1763, thọ 77 tuổi và là một trong những người sống lâu nhất trong số các con trai Khang Hy.
Tô Ma Lạt nuôi Dận Đào trong gần hai thập niên. Mối quan hệ giữa hai người rất sâu sắc. Khi bà mắc bệnh nặng, Dận Đào và phúc tấn của ông thay nhau chăm sóc ngày đêm. Những tấu báo của các hoàng tử gửi Khang Hy cũng ghi nhận Hoàng thập nhị tử liên tục ở bên người đã nuôi dưỡng mình.
Tô Ma Lạt cũng có hai thói quen kỳ lạ khiến hậu thế không khỏi tò mò. Thứ nhất, suốt cả năm bà hầu như không tắm rửa mà chỉ dùng một ít nước để lau người vào đêm Giao thừa. Điều đặc biệt là sau khi tẩy rửa, bà còn uống hết phần nước đã dùng để lau cơ thể. Thứ hai, trong suốt cuộc đời, Tô Ma Lạt gần như không bao giờ dùng thuốc, kể cả khi lâm bệnh nặng. Không ai thực sự lý giải được vì sao bà vẫn duy trì những tập tục khác thường ấy trong hàng chục năm, dù sống trong cung cấm và được hưởng nhiều đặc quyền mà người thường khó có được.
Một thị nữ được vua Khang Hy tổ chức tang lễ, xây lăng mộ
Mùa thu năm Khang Hy thứ 44, tức năm 1705, Tô Ma Lạt khi ấy đã ngoài 90 tuổi bất ngờ lâm bệnh nặng, đau bụng, đi ngoài ra máu và không thể ăn uống. Trong thời gian đó, Khang Hy đang tuần du ngoài kinh thành. Khi nhận được tin, hoàng đế lập tức ra chỉ thị cho các hoàng tử ở kinh thành tìm cách cứu chữa và chăm sóc bà cẩn thận.
Các hoàng tử đang ở Bắc Kinh đều tới thăm khi bà hấp hối. Ngày mùng 7 tháng 9 năm Khang Hy thứ 44, tương ứng ngày 24/10/1705, Tô Ma Lạt qua đời. Tin bà mất được báo gấp cho Khang Hy.
Một biểu hiện rất đáng chú ý về tình cảm của hoàng đế là ông yêu cầu chưa vội hoàn tất việc tắm rửa, thay y phục và nhập liệm cho người quá cố, muốn chờ mình trở lại kinh thành để quyết định hậu sự. Nhà nghiên cứu Dương Trân cho biết Khang Hy đích thân yêu cầu phải đợi ông trở về rồi mới tiến hành những nghi thức này. Đối với một người vốn chỉ mang thân phận thị nữ, đó đã là sự đối đãi hết sức khác thường.
Khang Hy quyết định tổ chức tang lễ cho Tô Ma Lạt theo lễ của bậc Tần. Đây là thông tin được Chiếu đình tục lục ghi rõ: Tô Ma Lạt Cô sau khi mất được “táng dĩ Tần lễ”, tức an táng theo nghi thức dành cho một Tần trong hậu cung, nhằm thể hiện sự ân sủng đặc biệt.
Trong hệ thống hậu cung nhà Thanh thời Khang Hy, Tần là một trong những cấp bậc chính thức của phi tần, đứng dưới Hoàng hậu, Hoàng quý phi, Quý phi và Phi. Một cung nữ không phải vợ của hoàng đế được tổ chức hậu sự theo cấp này rõ ràng là trường hợp cực kỳ hiếm. Nhà nghiên cứu Dương Trân cũng xác nhận bà được Khang Hy cho an táng bằng lễ Tần.
Riêng Dận Đào xin được ở lại trông coi linh cữu người đã nuôi mình, dâng cơm trong thời gian dài và tổ chức tụng kinh cầu siêu.
Sau khi Tô Ma Lạt qua đời, Khang Hy quyết định đặt linh cữu bà tại điện Tạm An Phụng, gần nơi an trí linh cữu của Hiếu Trang Thái Hoàng thái hậu, để người hầu cận trung thành năm xưa có thể tiếp tục ở bên chủ nhân ngay cả khi đã qua đời.
Khi Ung Chính lên ngôi, ông cho cải tạo khu vực điện Tạm An Phụng thành Chiêu Tây lăng – nơi an táng Hiếu Trang Thái Hoàng thái hậu. Bên cạnh việc xây dựng lăng mộ cho bà, Ung Chính cũng hạ lệnh xây dựng mộ dành cho Tô Ma Lạt ở khu vực lân cận. Công trình này kéo dài khoảng 5 tháng mới hoàn tất, thể hiện sự coi trọng đặc biệt của triều đình đối với người phụ nữ từng gắn bó lâu năm với Hiếu Trang và hoàng thất nhà Thanh.
