“Ngày xưa hiếm khi nghe ai bị ung thư, sao bây giờ xung quanh nhiều người mắc đến vậy?” là câu hỏi thường gặp ngoài xã hội và tại các cơ sở khám chữa bệnh. Không ít người cho rằng nguyên nhân chủ yếu là thực phẩm bẩn và hóa chất.

Trao đổi về vấn đề này, BSCKII Vũ Việt Anh, Phó Trưởng khoa Xạ Đầu - Cổ (Xạ 1), Bệnh viện K cho biết, cách hiểu này mới chỉ đúng một phần.

Số ca ung thư gia tăng là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động. Trong đó có những yếu tố nguy cơ thực sự đáng lo ngại, nhưng cũng có nguyên nhân phản ánh sự tiến bộ của y tế và khả năng phát hiện bệnh tốt hơn.

Dân số già đi, ung thư có thêm “thời gian” để xuất hiện

BSCKII Vũ Việt Anh phân tích, ung thư là bệnh liên quan đến sự tích lũy các tổn thương di truyền trong tế bào. Tuổi càng cao, cơ thể càng có nhiều thời gian tích lũy các biến đổi này.

Tuổi thọ người Việt tăng lên cũng đồng nghĩa số người sống đến độ tuổi có nguy cơ mắc ung thư cao hơn. Vì vậy, một phần mức tăng số ca bệnh là hệ quả của quá trình già hóa dân số.

Đây là điểm thường bị bỏ qua khi so sánh số người mắc ung thư giữa các thời kỳ. Một xã hội có tuổi thọ cao hơn không đồng nghĩa với việc môi trường sống chắc chắn xấu đi hoặc thực phẩm là nguyên nhân duy nhất khiến ung thư gia tăng.

Phát hiện được nhiều hơn cũng làm số ca ghi nhận tăng

Đặc biệt, theo BSCKII Vũ Việt Anh, những năm gần đây, khám sức khỏe, nội soi, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ được sử dụng rộng rãi hơn. Nhiều tổn thương nhỏ, diễn biến âm thầm trước đây có thể không được phát hiện thì nay đã được chẩn đoán.

Ung thư tuyến giáp là một ví dụ. Việc siêu âm tuyến giáp phổ biến giúp phát hiện nhiều nhân và tổn thương nhỏ mà trước đây người bệnh không biết mình mắc.

Bên cạnh đó, hệ thống ghi nhận ung thư ngày càng hoàn thiện. Những trường hợp trước đây chưa từng được chẩn đoán hoặc không xuất hiện đầy đủ trong thống kê nay có nhiều khả năng được ghi nhận hơn.

Nói cách khác, một phần mức tăng phản ánh việc y tế “nhìn thấy” bệnh rõ hơn.

Thuốc lá, rượu bia mới là những yếu tố nguy cơ lớn

"Bên cạnh tuổi tác và khả năng phát hiện bệnh, các yếu tố nguy cơ do lối sống vẫn cần đặc biệt lưu ý", BSCKII Vũ Việt Anh nhấn mạnh.

Thuốc lá là một trong những tác nhân gây ung thư quan trọng. Đáng chú ý, tác động của thuốc lá không biểu hiện ngay lập tức mà có thể kéo dài nhiều năm. Vì vậy, việc giảm tỷ lệ hút thuốc hiện nay cần thời gian dài mới có thể phản ánh đầy đủ trên số liệu ung thư.

Rượu bia cũng không nên xem nhẹ. Ethanol trong đồ uống có cồn được chuyển hóa thành acetaldehyde, một chất gây ung thư ở người. Nguy cơ càng đáng lưu ý khi sử dụng rượu bia đồng thời với thuốc lá, đặc biệt đối với các ung thư vùng đầu, cổ và đường tiêu hóa trên.

Thừa cân, ít vận động và ô nhiễm cũng góp phần

Thừa cân, béo phì có liên quan đến nhiều loại ung thư thông qua các cơ chế như viêm mạn tính, rối loạn chuyển hóa insulin và thay đổi hormone.

Chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, ít rau quả cùng lối sống ít vận động cũng làm gia tăng các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.

Trong khi đó, ô nhiễm không khí và bụi mịn PM2.5 là những yếu tố mà cá nhân khó kiểm soát hoàn toàn. Đây là vấn đề cần các giải pháp ở cấp cộng đồng và chính sách.

Nhiễm trùng: nhóm nguy cơ có thể phòng ngừa

BSCKII Vũ Việt Anh cho biết thêm, một số tác nhân nhiễm trùng có liên quan rõ ràng với ung thư. Virus viêm gan B và C liên quan đến ung thư gan; HPV liên quan đến ung thư cổ tử cung và một số ung thư vùng hầu họng; Helicobacter pylori liên quan đến ung thư dạ dày.

Đây cũng là nhóm có nhiều cơ hội dự phòng. Tiêm vaccine viêm gan B, vaccine HPV theo khuyến cáo, điều trị viêm gan virus và phát hiện, điều trị H. pylori khi có chỉ định là những biện pháp quan trọng.

Điều đáng lo không chỉ số ca mắc mà là phát hiện muộn

Theo GLOBOCAN 2022, Việt Nam ghi nhận 180.480 ca ung thư mới và 120.184 trường hợp tử vong. Tỷ lệ tử vong cao cho thấy bài toán phát hiện và điều trị sớm vẫn đặc biệt quan trọng.

“Không nên chỉ tập trung vào câu hỏi vì sao ung thư tăng mà cần quan tâm làm thế nào để giảm nguy cơ và phát hiện bệnh sớm”, BS CKII. Vũ Việt Anh khuyến cáo.

Người dân nên tránh thuốc lá, hạn chế tối đa rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, ăn uống cân bằng và tiêm các vaccine phù hợp. Những người có nguy cơ cao cần được bác sĩ tư vấn chương trình tầm soát thích hợp, thay vì tự thực hiện hàng loạt xét nghiệm không có chỉ định.