GS.TS.NGND Nguyễn Thiện Giáp được ví như cây đại thụ của lĩnh vực Ngôn ngữ học, là một trong những tác giả có nhiều công trình khoa học chuyên sâu tiêu biểu nhất, từ những giáo trình cơ bản về ngôn ngữ học đại cương mang tính chất “gối đầu giường” dành cho sinh viên đại học

Năm 2026, công trình “Từ điển ngôn ngữ học” tiếp tục đưa tên tuổi ông đến với một sự ghi nhận mới khi được trao Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia.

Những công trình làm nên một “cây đại thụ” Việt ngữ học

Sau khi tốt nghiệp chuyên ngành ngôn ngữ, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, GS.TS Nguyễn Thiện Giáp ở lại trường làm cán bộ giảng dạy và nhanh chóng tập trung vào nghiên cứu từ vựng. Đó cũng là điểm khởi đầu cho một hành trình khoa học gắn bó lâu dài với những câu hỏi tưởng như quen thuộc nhưng luôn chứa đựng những vấn đề lý luận sâu sắc: Từ tiếng Việt là gì? Đâu là bản chất của từ tiếng Việt? Ranh giới giữa các đơn vị ngôn ngữ được xác định như thế nào?

Năm 1983, ông bảo vệ luận án với đề tài “Vấn đề phân định ranh giới trong những đơn vị thường được gọi là từ của tiếng Việt”. Đây là thời điểm vấn đề tiếng, từ và hình vị trong tiếng Việt đang có những cuộc tranh luận sôi nổi. Quan điểm của ông khi ấy không hoàn toàn trùng với quan điểm đang được xem là phổ biến. Ông đi theo hướng triệt để hóa nhận định rằng từ tiếng Việt có vỏ ngữ âm là âm tiết. Nếu coi hình vị là đơn vị có nghĩa của ngôn ngữ thì từ tiếng Việt cũng trùng với âm tiết. Theo đó, trong tiếng Việt, cùng với đơn vị từ vựng cơ bản là từ thì còn có một đơn vị từ vựng là ngữ - những cụm từ sẵn có trong tiếng Việt, có giá trị tương đương như từ.

Với GS.TS Nguyễn Thiện Giáp, nghiên cứu khoa học không dừng ở việc đặt tên hay phân loại các đơn vị ngôn ngữ. Ông muốn đi sâu hơn vào bản chất của vấn đề. Theo một số nhà nghiên cứu, trong nghiên cứu từ tiếng Việt, ông đã hướng tới những vấn đề “xa hơn, rộng hơn, mang tầm lý thuyết”, đồng thời vận dụng lý thuyết tâm - biên của ngôn ngữ học hiện đại vào nghiên cứu từ tiếng Việt.

Từ hướng nghiên cứu đó, GS.TS Nguyễn Thiện Giáp để lại một hệ thống công trình có ảnh hưởng rộng trong giới ngôn ngữ học. Có thể kể đến “Từ vựng học tiếng Việt” (1985), “Dụng học Việt ngữ” (2000), “Lược sử Việt ngữ học” (tập 1 năm 2005, tập 2 năm 2007, chủ biên), “Các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ” (tái bản năm 2009-2010), “Giáo trình ngôn ngữ học” (2008), “777 khái niệm ngôn ngữ học” (2010), “Nghĩa học Việt ngữ” (2014) và “Ngôn ngữ học lí thuyết” (2020). Nhiều công trình trong số đó được tái bản nhiều lần và tiếp tục được sử dụng trong đào tạo, nghiên cứu ngôn ngữ học.

Trong số đó, “Dẫn luận ngôn ngữ học”, công trình do ông chủ biên, đã được sử dụng rộng rãi trong đào tạo ngôn ngữ học và tái bản nhiều lần. Viện Ngôn ngữ học đánh giá GS.TS.NGND Nguyễn Thiện Giáp là một trong những tác giả có nhiều công trình khoa học chuyên sâu tiêu biểu, từ những giáo trình cơ bản về ngôn ngữ học đại cương như “Dẫn luận ngôn ngữ học”, “Cơ sở ngôn ngữ học” đến những công trình mang tính tổng hợp như “Lược sử Việt ngữ học”, “Ngôn ngữ học lí thuyết” và các chuyên khảo về từ vựng, ngữ nghĩa, ngữ dụng học.

Những đóng góp ấy được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng. Năm 2010, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ cho cụm công trình “Từ và từ vựng học tiếng Việt”, gồm “Từ vựng học tiếng Việt” (1985) và “Từ và nhận diện từ tiếng Việt” (1996). Năm 2020, công trình “Các khuynh hướng và trường phái ngôn ngữ học hiện đại” nhận Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia. Đến năm 2026, “Từ điển ngôn ngữ học” tiếp tục được trao Giải B tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII.

“Từ điển ngôn ngữ học” là một công trình đặc biệt đồ sộ: 849 trang, gồm gần 2.800 mục từ tiếng Việt kèm thuật ngữ tiếng Anh tương ứng và chỉ mục thuật ngữ tiếng Anh theo thứ tự ABC. Sách được xuất bản tháng 7/2024, được xây dựng theo dạng từ điển khái niệm, bao quát nhiều lĩnh vực của ngôn ngữ học thay vì giới hạn trong một lý thuyết cụ thể. Để thực hiện công trình, tác giả tham khảo 72 tài liệu tiếng Việt, 295 đầu sách tiếng Anh, 27 tài liệu tiếng Pháp, 17 công trình tiếng Nga, 27 tài liệu tiếng Đức và một bách khoa toàn thư tiếng Trung.

Ở một nhà khoa học đã có nhiều thập niên nghiên cứu, việc tiếp tục thực hiện một công trình đồ sộ như vậy cho thấy một đặc điểm xuyên suốt trong sự nghiệp của ông: không ngừng hệ thống hóa tri thức, tổng hợp những thành tựu của ngôn ngữ học và xây dựng những công cụ phục vụ người học, người dạy và giới nghiên cứu.

“Ngôn ngữ là người bạn đường không thể thiếu của con người”

GS.TS Nguyễn Thiện Giáp quan niệm, ngôn ngữ trước hết là một hiện tượng sống động, luôn vận động cùng đời sống con người.

Khi được hỏi về những tranh luận liên quan đến việc cải tiến ngôn ngữ, chữ viết, ông không đồng tình với cách đặt vấn đề “cải tiến ngôn ngữ”.

“Bản thân ngôn ngữ luôn vận động và biến đổi. Con người tác động vào sự phát triển của ngôn ngữ thông qua các cuộc vận động "giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ, chuẩn hóa ngôn ngữ”, ông chia sẻ.

Với chữ viết, quan điểm của ông cũng thể hiện rõ sự thận trọng của một nhà khoa học trước những vấn đề có tác động rộng tới xã hội. Theo ông, đây là vấn đề đại sự quốc gia, chứ không phải của cá nhân. Đó là một vấn đề khoa học thực tiễn, cần bảo đảm tính kế thừa và phát triển. Chữ Quốc ngữ vẫn còn những hạn chế nhất định, nhưng việc có cải tiến hay không là một vấn đề cần được nhìn nhận trên bình diện khoa học và thực tiễn.

Quan niệm ấy cũng cho thấy cách ông tiếp cận ngôn ngữ: không áp đặt một khuôn mẫu bất biến lên một hệ thống luôn vận động. Trong nghiên cứu tiếng Việt, ông từng đi ngược với cách nhìn đang phổ biến để theo đuổi một cách lý giải khác về từ, ngữ và câu. Chính sự lựa chọn ấy khiến công trình của ông từng đứng trước những tranh luận gay gắt, nhưng cũng làm nên dấu ấn riêng của một nhà khoa học không ngại đặt lại những vấn đề tưởng đã được định hình.

Trong “Dẫn luận Ngôn ngữ học”, công trình được in lần đầu năm 1993, ông viết: "Ngôn ngữ là người bạn đường không thể thiếu của con người. Sự kỳ diệu, vẻ đẹp và ý nghĩa của ngôn ngữ loài người thường xuyên khuấy động những con tim, khối óc tò mò và nhạy cảm, và con người đã hình thành nên một ngành khoa học về nó: Ngôn ngữ học".

Theo ông, những tri thức Ngôn ngữ học hữu ích cho bất cứ ai. Nó rất cần thiết đối với những người làm công tác giảng dạy và nghiên cứu. “Những người dùng ngôn ngữ làm công cụ nghề nghiệp như các nhà văn, nhà báo, các cán bộ tuyên truyền... cũng cần phải biết ngôn ngữ học", ông khẳng định.