Kỹ sư Vũ Đình Thanh, chuyên gia kỹ thuật của Tập đoàn sản xuất tên lửa NPO Almaz (Nga) đơn vị chuyên sản xuất các loại tên lửa phòng không như S-400, S-500 đã công bố hàng loạt tài liệu tối mật của Pháp từ năm 1787.

Việc tìm kiếm và hệ thống hóa các văn bản lịch sử này từ các kho lưu trữ uy tín trên thế giới bổ sung nguồn bằng chứng có giá trị, góp phần soi chiếu cục diện chính trị - quân sự Đại Việt giai đoạn 1787 - 1792 dưới triều đại Tây Sơn từ góc nhìn khách quan của tư liệu nước ngoài.

Báo cáo năm 1788 của Thống chế Conway và thực địa tại Đàng Trong

Tài liệu đặc biệt quan trọng đầu tiên là báo cáo của Thống chế Bá tước Conway, Tổng chỉ huy các lực lượng quân sự Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á, lập ngày 18/6/1788. Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết, ông đã mất hơn 10 năm tìm kiếm mới có được bản sao y bản gốc có xác nhận của Kho Lưu trữ Quốc gia Pháp cho Hải ngoại (ANOM). Toàn bộ văn bản đã được lập vi bằng và giao nộp cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cùng Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng Việt Nam (Bộ Quốc phòng).

Đây là báo cáo quân sự được Conway lập sau khi tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, trong đó có cả thư từ của phía Nguyễn Ánh. Để kiểm tra tình hình thực tế, vị chỉ huy Pháp đã cho các chiến hạm tiến hành trinh sát tại Đàng Trong.

Theo báo cáo, đến tháng 6/1788, Nguyễn Ánh không có lãnh thổ, quân đội hay tướng lĩnh ở Đàng Trong; thông tin về sự hiện diện của Nguyễn Ánh cũng bị phía Pháp nghi ngờ.

Điều này phù hợp với logic quân sự thời kỳ đó. Nếu lực lượng đối lập của Nguyễn Ánh thực sự hiện diện và phát triển mạnh tại Gia Định, triều đình Tây Sơn chắc chắn sẽ ưu tiên tập trung lực lượng để loại bỏ nguy cơ. Thực tế cho thấy vào năm 1791, nhà Tây Sơn vẫn có thể điều động hàng vạn quân sang địa bàn phía Tây (Lào), một bước đi khó xảy ra nếu ở khu vực giáp ranh phía Nam đang tồn tại một mối đe dọa quân sự trực tiếp.

Tư liệu năm 1889 về Hiệp ước Versailles

Nguồn tư liệu thứ hai theo công bố của kỹ sư Vũ Đình Thanh là cuốn Les Colonies Françaises (Các thuộc địa Pháp), xuất bản năm 1889, trong đó có phần viết về Cochinchine và Hiệp ước Versailles năm 1787.

Trong sách có đề cập chi tiết đến Hiệp ước Versailles ký năm 1787. Tài liệu này trình bày các điều khoản: Pháp giúp Nguyễn Ánh một lực lượng quân sự lớn cùng nguồn tài chính và khối lượng lớn trang thiết bị quân sự. Đổi lại, Nguyễn Ánh cam kết nhượng vĩnh viễn cho Pháp một số khu vực cảng biển (như Đà Nẵng, Hội An), độc quyền khai thác gỗ tại tất cả các rừng, độc quyền diêm tiêu và độc quyền thương mại.

Khi việc thực hiện cam kết của Pháp gặp trở ngại, Bá Đa Lộc tự huy động tài chính từ các thương nhân Pháp trong khu vực, tuyển người tình nguyện và tổ chức trang bị tàu thuyền, vũ khí, đạn dược để tiếp tục hỗ trợ Nguyễn Ánh.

Tư liệu này hiện đã được số hóa và người đọc có thể truy cập trực tuyến từ Thư viện Quốc gia Pháp Gallica tại đường dẫn: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k885249b/f19.item

Hịch Quang Trung xuất hiện trong sách xuất bản năm 1797

Tài liệu thứ ba là cuốn "Nouvelles des Missions Orientales" tập hợp các tư liệu được các Giám đốc Chủng viện Truyền giáo Nước ngoài tiếp nhận tại Luân Đôn trong các năm 1793-1796, xuất bản tại Luân Đôn năm 1797, hiện lưu trữ tại thư viện Đại học Indiana (Mỹ). Ấn phẩm này in lại bản chiếu hịch do Hoàng đế Quang Trung ban hành năm 1792 (trang 142).

Bản chiếu hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung khẳng định, quân lính của Nguyễn Ánh cho đến thời điểm ra hịch đã hoàn toàn tan rã, Nguyễn Ánh không có mặt ở Gia Định. Trong khi đó, nhân dân Gia Định khi bị giặc Tây bất ngờ tiến đánh dù ban đầu có sợ hãi nhưng lúc ra hịch đã đứng lên chống giặc. Hoàng đế Quang Trung lập các đạo quân chính quy để quét sạch lực lượng can thiệp khỏi Gia Định.

Nội dung bản Hịch năm 1792 tiếp tục được in lại trong cuốn "Exposé Statistique du Tunkin, de la Cochinchine..." (Luân Đôn, 1811), hiện lưu giữ trên Thư viện Quốc gia Pháp Gallica. Trong bản hịch này có đoạn viết mô tả Nguyễn Ánh thời điểm ra hịch đang ở Châu Âu, không có mặt ở Gia Định và dân Gia Định là thần dân của triều Tây Sơn.

Cũng trong cuốn "Nouvelles des Missions Orientales", bức thư của giáo sĩ Le Labousse mô tả trận Quy Nhơn năm 1792 có sự tham gia của liên quân Pháp - Bồ Đào Nha. Trong sách cũng đề cập đến các đợt đụng độ giữa lực lượng Tây Sơn và liên quân can thiệp.

Từ việc phân tích các bản chiếu hịch và báo cáo trong tư liệu Pháp, kỹ sư Vũ Đình Thanh nêu quan điểm nghi vấn về sự hiện diện của Nguyễn Ánh tại Gia Định thời điểm năm 1792. Nhận định này cần tiếp tục được các nhà nghiên cứu sử học đối chiếu cẩn trọng với hệ thống chính sử trong nước và quốc tế để có đánh giá toàn diện.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng, cần phân biệt giữa các tài liệu hành chính chính thức của nhà nước với những thư từ cá nhân của các nhà truyền giáo. Có những thư truyền giáo không hề có bản thủ bút mà chỉ được trích dẫn lại qua các nhà sử học, có thể đã qua biên tập làm thay đổi nội dung.

Việc số hóa các tư liệu lưu trữ giúp những văn bản lịch sử từng khó tiếp cận trở nên dễ kiểm chứng hơn. Việc đối chiếu giữa chính sử trong nước và tài liệu lưu trữ khách quan từ nước ngoài có thể giúp đưa ra cái nhìn chính xác hơn về giai đoạn lịch sử này, trả lại đúng tầm vóc vĩ đại và công lao to lớn của triều đại Tây Sơn cùng Hoàng đế Quang Trung trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Tuy nhiên, giá trị của từng tài liệu cần được đặt trong bối cảnh hình thành, đối chiếu với các nguồn khác và được giới nghiên cứu đánh giá trước khi đưa ra những kết luận lịch sử.