Tế bào bất tử của Henrietta Lacks, đằng sau cuộc chiến pháp lý kéo dài

Tâm Anh (TH) 06/03/2026 05:17

Dòng tế bào HeLa của Henrietta Lacks đã giúp phát triển vaccine và nghiên cứu bệnh tật, nhưng cũng kéo theo tranh chấp pháp lý dài hạn về quyền riêng tư.

Người có tế bào bất tử

Tế bào bất tử của Henrietta Lacks đã cứu sống rất nhiều người. Ảnh: Henrietta Lacks Foundation.

Henrietta Lacks sinh ngày 1/8/1920. Bà là nông dân trồng thuốc lá ở miền Nam bang Virginia, Mỹ. Sau khi kết hôn, bà cùng chồng chuyển đến Turner Station - cộng đồng người da màu ở Baltimore, bang Maryland. Vợ chồng bà nuôi 5 người con.

Vào năm 1951, bà Lacks được chẩn đoán mắc ung thư cổ tử cung sau khi đến thăm khám tại bệnh viện Johns Hopkins. Vào thời điểm đó, Johns Hopkins là bệnh viện duy nhất trong vùng điều trị cho bệnh nhân da màu.

Hình dạng khối u khác của bà Lacks khác với bất cứ thứ gì mà bác sĩ Howard Jones - người khám cho nữ bệnh nhân - từng nhìn thấy. Trước khi điều trị ung thư biểu mô, các tế bào từ khối u được bác sĩ lấy cho mục đích nghiên cứu mà không nói cho bà cũng như không xin phép.

Trong một cuộc hẹn tái khám, bác sĩ George Otto Gey đã lấy thêm mẫu từ khối u của bà Lacks. Theo các nhà khoa học, hầu hết mẫu tế bào khác chết khi không còn trong cơ thể vật chủ nhưng tế bào của bà Lacks vẫn tiếp tục nhân lên với tốc độ rất cao. Do đó, chúng được sử dụng để tạo ra dòng tế bào người bất tử đầu tiên, gọi là tế bào HeLa - đặt theo tên của bà Lacks.

Tám tháng sau khi được bác sĩ chẩn đoán mắc ung thư, bà Lacks qua đời ngày 4/10/1951 và được chôn cất trong một ngôi mộ vô danh. Mặc dù bà qua đời năm 1951 nhưng tế bào của bà đã có đóng góp quan trọng vào lịch sử y học và nghiên cứu sinh học.

Theo ước tính của Liên Hợp Quốc năm 2021, trong 7 thập kỷ qua, hơn 50 triệu tấn tế bào HeLa đã được phân phối trên thế giới, phục vụ hơn 75.000 nghiên cứu. Chúng đóng vai trò quan trọng giúp giới chuyên gia hiểu về ung thư cổ tử cung, HIV, Ebola, bệnh lao, phát triển vaccine bại liệt, thậm chí còn được đưa lên một số chuyến bay đầu tiên vào vũ trụ. Trong số này, từ năm 1964, tế bào HeLa được các nhà khoa học đưa vào không gian để nghiên cứu ảnh hưởng của bức xạ và du hành không gian lên tế bào con người.

"Cuộc chiến" pháp lý của gia đình Henrietta Lacks

Tế bào của Henrietta Lacks được sử dụng để tạo ra dòng tế bào bất tử HeLa mà không có sự đồng ý của bà. Ảnh: IFL Science.

Mặc dù hàng triệu tế bào HeLa lấy từ bà Lack đã cứu sống vô số người trên thế giới nhưng đằng sau đó là những cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm của gia đình với một số công ty dược, công ty sinh học... Sau khi biết được sự thật về việc tế bào được lấy mà không có sự đồng ý của bà Lacks, gia đình bà Lacks đã nộp đơn kiện một số công ty thương mại hóa dòng tế bào HeLa được nuôi cấy từ "tế bào bị đánh cắp".

Không những vậy, trong nhiều thập kỷ sau khi bà qua đời, các bác sĩ và nhà khoa học liên tục không xin phép gia đình bà khi họ công khai tên của Henrietta Lacks cũng như cung cấp hồ sơ y tế của bà cho giới truyền thông. Thậm chí, người ta còn công bố bộ gene tế bào của bà trực tuyến.

Trước sự phản đối của gia đình bà Lacks, thông tin về bộ gene được gỡ bỏ. Tạp chí Nature sau đó đã công bố bộ gene của một dòng tế bào HeLa khác sau khi gia đình của bà Lacks đạt được thỏa thuận với Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) để phê duyệt việc công bố.

Vào năm 2023, gia đình của bà Lacks cũng đạt một thỏa thuận không tiết lộ với công ty công nghệ sinh học Thermo Fisher Scientific. Luật sư của gia đình lập luận rằng, công ty này tiếp tục thương mại hóa các kết quả nghiên cứu một thời gian dài sau khi nguồn gốc của dòng tế bào HeLa đã được biết đến rộng rãi, qua đó thu lợi bất chính.

Vào tháng 2 vừa qua, gia đình bà Lacks cũng đạt thỏa thuận dàn xếp vụ kiện với công ty dược phẩm Novartis (Thụy Sĩ). Vụ kiện này bắt đầu từ năm 2024. Sau 2 năm kiện tụng, hai bên đã đạt thỏa thuận dàn xếp vụ kiện tại tòa án liên bang Maryland nhưng không công bố chi tiết.

Ngoài ra, nhiều vụ kiện khác liên quan đến tế bào bất tử của bà Lacks được gia đình khởi kiện vẫn đang chờ giải quyết.