Rùa câm (Mauremys mutica), còn được gọi là rùa vàng châu Á (Asian yellow pond turtle), là một loài rùa nước ngọt thuộc họ Rùa đầu to/Geoemydidae, phân bố tự nhiên ở một phần Trung Quốc, quần đảo Ryukyu và Việt Nam. Tại Việt Nam, loài này từng được ghi nhận ở khu vực miền Bắc và miền Trung.
Ảnh: Wikimedia Commons
Thoạt nhìn, rùa câm không có vẻ quá đặc biệt. Mai của chúng thường có màu nâu ôliu đến nâu sẫm, khá thấp và hơi gồ, trong khi đầu và cổ mang những vùng màu vàng hoặc vàng ôliu. Con trưởng thành tương đối nhỏ, chiều dài mai tối đa được ghi nhận khoảng 19,5 cm ở con cái và 22,5 cm ở con đực, tùy quần thể, phân loài.
Điểm thú vị của rùa câm là chúng không hoàn toàn sống dưới nước. Loài rùa này thường gắn với các thủy vực nước ngọt như ao, đầm, kênh rạch và những vùng nước chảy chậm, nhưng cũng sử dụng đáng kể môi trường trên cạn xung quanh. Tại Đài Loan, rùa câm được ghi nhận ở các ao hồ, vùng đất ngập nước, mương nước và khu vực chân núi; chúng thường xuyên di chuyển giữa môi trường nước và đất liền.
Ảnh: forest.gov
Tên khoa học Mauremys mutica đã được sử dụng trong các tài liệu phân loại rùa hiện đại, trong khi các nghiên cứu gần đây tiếp tục xem xét sự khác biệt giữa các quần thể và phân loài. Theo danh mục phân loại rùa và rùa cạn thế giới năm 2025, M. mutica được đánh giá Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered – CR) trong Sách Đỏ IUCN. Loài cũng nằm trong Phụ lục II của CITES.
Vì sao một loài rùa nhỏ bé lại rơi vào tình trạng nguy cấp đến vậy? Một phần nguyên nhân đến từ sự suy giảm và biến đổi của các vùng đất ngập nước. Ao hồ, mương nước và những sinh cảnh ven sông bị san lấp hoặc biến đổi khiến môi trường sống thích hợp ngày càng thu hẹp. Bên cạnh đó, rùa nước ngọt ở Đông Á và Đông Nam Á từ lâu chịu sức ép từ việc thu bắt phục vụ thương mại. Các tài liệu bảo tồn cũng ghi nhận sự suy giảm đáng kể của M. mutica tại nhiều khu vực.
Ảnh: inaturalist
Điều đáng chú ý là rùa câm không phải một loài chỉ còn tồn tại trong sách. Những cá thể vẫn được nuôi bảo tồn tại các trung tâm chuyên về rùa ở Đông Nam Á, trong đó có các chương trình bảo tồn tại Việt Nam.
Một con rùa chậm chạp có thể chẳng gây chú ý khi bò qua một bờ ao. Nhưng sự biến mất của những loài như rùa câm lại là dấu hiệu cho thấy cả một hệ sinh thái nước ngọt đang thay đổi. Có những sinh vật không biến mất bằng một tiếng động lớn, chúng chỉ dần trở nên khó gặp hơn, cho đến một ngày chúng ta nhận ra mình đã không còn thấy chúng nữa.
