Phục dựng kỹ thuật tạo thủy tinh đổi màu của người La Mã

Hà Vy 28/10/2026 08:02

Từ chiếc cốc Lycurgus nổi tiếng, nhóm nghiên cứu ở Anh phục dựng kỹ thuật cổ giúp thủy tinh chuyển từ xanh lục sang đỏ ruby theo ánh sáng.

Cách đây hơn 1.600 năm, những người thợ thủ công La Mã đã biết cách tạo ra loại thủy tinh có thể thay đổi màu sắc tùy theo ánh sáng. Một trong những hiện vật nổi tiếng nhất còn tồn tại đến ngày nay là chiếc cốc Lycurgus, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Anh ở London.

Chiếc cốc có niên đại từ thế kỷ IV, được trang trí bằng những hình chạm khắc tinh xảo mô tả câu chuyện về vua Lycurgus trong thần thoại Hy Lạp. Khi ánh sáng chiếu vào từ phía trước, cốc có màu xanh lục như ngọc. Nhưng khi được chiếu sáng từ phía sau, nó lại chuyển sang màu đỏ ruby.

Loại thủy tinh lấy cảm hứng từ chiếc cốc La Mã cổ đại có thể chuyển từ màu xanh ô liu sang đỏ ruby tùy theo cách chiếu sáng. Ảnh: Ed Cartledge/Sort Of Films.

Bí mật nằm ở những hạt vàng và bạc có kích thước cực nhỏ bên trong thủy tinh. Các hạt kim loại này tương tác với ánh sáng, khiến chiếc cốc có màu sắc khác nhau khi ánh sáng phản chiếu trên bề mặt hoặc truyền xuyên qua lớp thủy tinh.

Dù đã biết nguyên lý tạo màu, các nhà khoa học hiện đại vẫn gặp khó khăn trong việc tìm ra phương pháp chế tác có thể tạo ra hiệu ứng tương tự một cách ổn định.

Mới đây, nhóm nghiên cứu tại Đại học Sheffield (Anh) dưới sự lãnh đạo của TS Lisa Hollands đã tái tạo thành công loại thủy tinh đặc biệt này.

Khó khăn lớn nhất là đưa một lượng rất nhỏ vàng và bạc vào thủy tinh sao cho các hạt kim loại hình thành đúng kích thước và cấu trúc cần thiết. Các nhà nghiên cứu phải thử nhiều loại lò nung, nguyên liệu và điều chỉnh lượng oxy trong quá trình nung trước khi tìm được công thức phù hợp.

Chiếc cốc được tái tạo có màu đỏ khi chiếu sáng từ phía sau (bên trái) và màu xanh khi được chiếu sáng thông thường (bên phải). Ảnh: Ed Cartledge/Sort Of Films.

Sau nhiều lần thử nghiệm, nhóm nghiên cứu cuối cùng đã tạo được loại thủy tinh có màu xanh lục khi ánh sáng phản chiếu trên bề mặt và chuyển sang đỏ khi ánh sáng chiếu xuyên qua.

TS Hollands cho biết, việc tái tạo vật liệu này phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ thêm những hạt kim loại vào thủy tinh. Bà cũng hài hước nhận xét rằng nếu các nghệ nhân La Mã có thể chứng kiến quá trình thử nghiệm, có lẽ họ sẽ ngạc nhiên vì người hiện đại lại gặp nhiều khó khăn đến vậy.

Sau khi tìm được công thức, nhóm nghiên cứu đã mời nghệ nhân thủy tinh Elliot Walker, người chiến thắng mùa thứ hai của chương trình Blown Away trên Netflix, tham gia chế tác một tác phẩm mới.

Ông Walker lựa chọn kết hợp câu chuyện về vua Lycurgus trên chiếc cốc cổ với hình tượng Atlas trong nghệ thuật điêu khắc. Tác phẩm vừa mang dáng vẻ cổ điển, vừa sử dụng loại thủy tinh mới để thể hiện rõ khả năng đổi màu dưới ánh sáng.

Nghệ nhân Elliot Walker trong quá trình chế tác tác phẩm thủy tinh lấy cảm hứng từ chiếc cốc La Mã cổ đại.

Tác phẩm dự kiến được trưng bày tại Millennium Gallery ở Sheffield từ ngày 6 - 15/11/2026, trong khuôn khổ lễ hội Festival of the Mind. Sau đó, nó sẽ được đưa về trưng bày lâu dài tại Bảo tàng Thủy tinh Turner thuộc Đại học Sheffield.

Ngoài việc tái hiện kỹ thuật chế tác thủy tinh cổ đại, kết quả này còn giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách hình thành những hạt kim loại siêu nhỏ trong thủy tinh, phục vụ nghiên cứu các loại vật liệu quang học hiện đại.