Trong tự nhiên, thực vật không chỉ tạo ra đường, tinh dầu hay sắc tố. Một số loài còn tổng hợp những phân tử có khả năng tác động sâu đến hệ thần kinh, làm biến đổi cảm giác, tâm trạng và nhận thức. Con người đã biết đến những thực vật như vậy từ hàng nghìn năm, trong đó một số từng xuất hiện trong các nghi lễ tôn giáo và chữa bệnh truyền thống.

Ảnh: inaturalist

Một trong những cái tên nổi tiếng là peyote (Lophophora williamsii), một loài xương rồng nhỏ sống ở Mexico và miền nam Hoa Kỳ. Nó chứa mescaline, một hợp chất tác động lên các thụ thể serotonin trong não và có thể tạo ra những thay đổi mạnh về thị giác, cảm giác thời gian và nhận thức. Peyote từng giữ vai trò quan trọng trong một số nghi lễ truyền thống của các cộng đồng bản địa Bắc Mỹ.

Ở Nam Mỹ, một câu chuyện khác xoay quanh ayahuasca, một loại thức uống nghi lễ được tạo nên từ nhiều loài thực vật. Một trong những thành phần thường được nhắc đến là Psychotria viridis, chứa DMT, trong khi Banisteriopsis caapi cung cấp các alkaloid có khả năng ức chế enzyme monoamine oxidase. Sự kết hợp này giúp DMT có thể tác động qua đường uống. Ayahuasca vì thế trở thành một trong những ví dụ đặc biệt về cách các hợp chất thực vật có thể tương tác với nhau.

Ảnh: drogue-maison.blogspot

Một loài thực vật khác còn kỳ lạ hơn là Salvia divinorum. Loài cây thuộc họ bạc hà này chứa salvinorin A, một chất gây biến đổi nhận thức rất mạnh nhưng có cấu trúc hóa học khác với nhiều chất gây ảo giác quen thuộc. Salvinorin A tác động chủ yếu lên thụ thể opioid kappa, thay vì hệ serotonin như mescaline hay nhiều chất psychedelic khác.

Ảnh: herbana

Trong khi đó, những loài thuộc chi Datura, chẳng hạn cà độc dược (Datura stramonium), chứa atropine và scopolamine. Đây là những alkaloid tropane có thể gây mê sảng, rối loạn nhận thức và các biểu hiện ngộ độc nghiêm trọng. Điều đáng sợ là những cây này đôi khi có vẻ hoàn toàn vô hại với người không biết đặc tính hóa học của chúng.

Điều thú vị nhất nằm ở chỗ những phân tử này không phải “ma thuật” mà là sản phẩm của hóa sinh thực vật. Chúng có thể tương tác với các hệ thống dẫn truyền thần kinh của con người theo những cách cực kỳ phức tạp. Tuy nhiên, nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn: nhiều thực vật chứa chất hướng thần cũng có thể gây ngộ độc, tổn thương sức khỏe hoặc thậm chí tử vong.

Chính vì vậy, thế giới thực vật vẫn còn là một “phòng thí nghiệm hóa học” khổng lồ, nơi những bông hoa, cây cỏ và xương rồng tưởng như bình thường có thể chứa những phân tử đủ sức làm thay đổi cách con người cảm nhận thế giới.