Trong thế giới gỗ quý, giá trị không chỉ nằm ở độ cứng hay vẻ đẹp. Có những loài cây sở hữu màu sắc, vân gỗ, mùi hương hoặc tính chất đặc biệt đến mức từng trở thành nguyên liệu xa xỉ cho đồ nội thất, nhạc cụ, điêu khắc và nước hoa.

Ảnh: iasgyan

Một trong những cái tên nổi tiếng nhất là trầm hương, đặc biệt từ các loài thuộc chi Aquilaria. Điều kỳ lạ là phần gỗ thơm đắt giá không phải trạng thái bình thường của cây. Khi cây bị tổn thương hoặc nhiễm vi sinh vật, nó có thể tạo ra nhựa thơm để tự bảo vệ. Phần gỗ thấm nhựa này trở thành trầm hương, nguyên liệu quý trong nước hoa, nhang và nhiều truyền thống văn hóa châu Á. Nhu cầu quá lớn khiến nhiều quần thể Aquilaria ngoài tự nhiên suy giảm mạnh; toàn bộ chi Aquilaria và Gyrinops hiện được kiểm soát thương mại quốc tế theo CITES.

Ảnh: sanbi.org

Một “ngôi sao” khác là hắc mộc châu Phi (Dalbergia melanoxylon). Gỗ của nó có màu đen hoặc tím sẫm, rất đặc, mịn và ổn định, đặc biệt phù hợp để chế tạo đàn clarinet, oboe và các nhạc cụ hơi cao cấp. Cây sinh trưởng chậm ở các vùng khô hạn của châu Phi, khiến những thân cây lớn ngày càng khó tìm. Loài này hiện được xếp ở mức sắp bị đe dọa và thuộc Phụ lục II của CITES.

Hồng mộc Brazil (Dalbergia nigra) thậm chí còn có tình trạng bảo tồn nghiêm ngặt hơn. Loài cây từng phổ biến trong rừng Đại Tây Dương của Brazil có gỗ màu nâu đỏ, vân đẹp và được ưa chuộng để làm đồ nội thất, nhạc cụ và đồ thủ công. Việc khai thác kéo dài hàng thế kỷ đã khiến D. nigra trở thành một trong những trường hợp nghiêm trọng nhất trong nhóm hồng mộc. Loài này nằm trong Phụ lục I CITES.

Ảnh: amongseeds

Nhóm mun châu Phi (Diospyros spp.) cũng đặc biệt nổi tiếng. Gỗ mun có màu đen rất sẫm, nặng, cứng và có độ bóng cao, từng được sử dụng cho đồ nội thất cao cấp, tượng, đồ trang trí và nhạc cụ. Một số loài đã bị khai thác đến mức những cây có kích thước thương mại trở nên khan hiếm ở nhiều khu vực.

Điều nghịch lý là thứ khiến những cây này trở nên quý giá cũng chính là nguyên nhân đẩy chúng đến gần nguy hiểm. Một thân cây có thể mất vài chục, thậm chí hàng trăm năm để đạt kích thước lớn, nhưng chỉ cần ít phút để bị đốn hạ. Vì thế, với những loại gỗ quý nhất thế giới, giá trị thực sự có lẽ không nằm ở việc chúng đáng giá bao nhiêu tiền, mà ở việc chúng còn có thể tồn tại bao lâu trong những khu rừng tự nhiên.