Khái niệm “hóa thạch sống” không có nghĩa một loài hoàn toàn không tiến hóa, mà thường dùng để chỉ những sinh vật còn sống có hình thái hoặc dòng tiến hóa rất cổ, đồng thời có những hóa thạch cổ gần giống chúng ngày nay. Trong thế giới thực vật, một số loài đặc biệt đến mức chúng giống như những “cánh cửa” mở ngược về quá khứ hàng trăm triệu năm.

Ảnh: v.daum

Nổi tiếng nhất có lẽ là bạch quả (Ginkgo biloba). Những hóa thạch lá bạch quả có niên đại hơn 200 triệu năm và hình dạng của chúng rất giống lá bạch quả hiện đại. Ngày nay, Ginkgo biloba là loài duy nhất còn tồn tại của chi Ginkgo, đồng thời là đại diện duy nhất còn sống của cả họ Ginkgoaceae, bộ Ginkgoales và phân lớp Ginkgoidae.

Điều thú vị là bạch quả từng phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới, nhưng ngày nay quần thể hoang dã của nó chỉ còn giới hạn ở Trung Quốc. Con người đã giúp loài cây cổ đại này lan rộng trở lại bằng cách trồng nó tại nhiều quốc gia. Một số cây bạch quả có thể sống hàng nghìn năm. Cá thể lâu đời nhất từng được ghi nhận được cho là khoảng 3.500 năm tuổi.

Ảnh: blog.nationalparks.nsw.gov

Một “kẻ sống sót” đáng kinh ngạc khác là thông Wollemi (Wollemia nobilis) của Australia. Loài cây này từng chỉ được biết qua hóa thạch và được cho là đã biến mất từ khoảng hai triệu năm trước. Thế rồi năm 1994, một nhóm cây được phát hiện trong một hẻm núi hẻo lánh thuộc Blue Mountains.

Thông Wollemi có vỏ cây phồng lên đặc biệt, có thể cao tới khoảng 40 m. Các hóa thạch cho thấy dòng dõi của nó đã tồn tại từ thời khủng long. Nhưng nghịch lý là ngày nay loài cây cổ đại ấy lại cực kỳ hiếm: quần thể hoang dã chỉ còn chưa tới 100 cây trưởng thành và được xếp vào tình trạng cực kỳ nguy cấp.

Ảnh: si.gardenexplorer.org

Hồng sam bình minh (Metasequoia glyptostroboides) cũng có câu chuyện gần như bước ra từ một bộ phim khoa học viễn tưởng. Trước năm 1946, các nhà khoa học chỉ biết đến chi Metasequoia qua hóa thạch. Sau đó, những cây còn sống được phát hiện tại Trung Quốc, biến một “cây hóa thạch” thành một loài hiện hữu. Ngày nay, nó được trồng ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Ngoài ba loài nổi bật này, các nhóm thực vật cổ như tuế (cycad) và một số loài dương xỉ thân gỗ cũng mang nhiều đặc điểm gợi nhớ đến hệ thực vật cổ đại. Chúng không phải những “sinh vật bất tử” đứng yên qua hàng trăm triệu năm, mà là những nhánh tiến hóa đã tồn tại rất lâu và tiếp tục thay đổi.

Điều kỳ diệu nằm ở chỗ: trong một khu rừng hiện đại, giữa vô số loài cây tiến hóa tương đối gần đây, đôi khi vẫn có những sinh vật đang âm thầm mang trong mình một phần lịch sử của Trái Đất từ thời khủng long.