Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra bước ngoặt trong nghiên cứu toán học khi có thể tìm lời giải cho những bài toán khiến giới khoa học mất hàng chục năm. Tuy nhiên, sự tiến bộ này cũng kéo theo một hệ lụy ít được chú ý: một số nhà toán học bắt đầu hạn chế chia sẻ ý tưởng nghiên cứu vì lo ngại đồng nghiệp có thể sử dụng AI để hoàn thiện công trình và công bố kết quả trước mình.
Giáo sư Terence Tao, nhà toán học nổi tiếng thế giới từng đoạt Huy chương Fields, cảnh báo xu hướng này có thể làm thay đổi sâu sắc văn hóa nghiên cứu. Trước đây, việc công khai những hướng tiếp cận chưa hoàn thiện thường giúp các nhà khoa học trao đổi, bổ sung kiến thức và cùng tìm ra lời giải. Nhưng khi các mô hình AI ngày càng mạnh, một ý tưởng được tiết lộ quá sớm có thể trở thành lợi thế cho người khác. Nhà nghiên cứu dành nhiều năm theo đuổi một vấn đề có nguy cơ bị người khác sử dụng AI để tìm ra kết quả trước.
Trong bài giảng về tương lai ngành toán học, Tao gọi giai đoạn hiện nay là thời kỳ "dư thừa chứng minh" (proof abundance), khi lời giải không còn là nguồn lực khan hiếm như trước. OpenAI từng công bố 377 lời giải cho các bài toán toán học khó bằng AI, dù trong khoảng 4.000 bài toán được thử nghiệm, tỷ lệ thành công chỉ vào khoảng 9%. Đáng chú ý, tốc độ tạo ra chứng minh đang vượt quá khả năng tiếp nhận của con người. Tao cho biết có khoảng một tá kết quả trong lĩnh vực ông nghiên cứu đã được giải quyết, nhưng ông chưa có đủ thời gian đọc hết các chứng minh. Điều này đặt ra vấn đề mới: lời giải đúng không đồng nghĩa con người thực sự hiểu được cách nó hoạt động.
Không chỉ lo ngại về quyền sở hữu ý tưởng, giới toán học còn cảnh báo nguy cơ tri thức bị tập trung trong tay một số tập đoàn công nghệ. Martin Bridson, Chủ tịch Viện Toán học Clay, cho rằng những doanh nghiệp như OpenAI hay Anthropic có thể giữ kín các phát hiện quan trọng, khiến giới nghiên cứu bên ngoài khó tiếp cận. Trong khi đó, khả năng sử dụng AI tiên tiến cũng không đồng đều giữa các quốc gia. Giáo sư Ana Caraiani thuộc Đại học Imperial College London nhận định nhiều tổ chức nghiên cứu, trong đó có các đơn vị tại Romania, chưa đủ điều kiện tiếp cận những mô hình hàng đầu. Khoảng cách này có thể tạo ra sự bất bình đẳng mới trong khoa học.
Dù vậy, Terence Tao không cho rằng giới toán học nên từ chối AI. Ông đề xuất hướng tiếp cận mang tên Math 2.0, trong đó công nghệ không chỉ tìm lời giải mà còn hỗ trợ con người xây dựng phương pháp, phát triển câu hỏi nghiên cứu và giải thích những chứng minh phức tạp. Đây được xem là cách duy trì vai trò sáng tạo và kiểm chứng của con người trong kỷ nguyên AI. Bởi trong những lĩnh vực như thiết kế chip, vận hành lưới điện hay phát triển thuốc, một kết quả chính xác về mặt kỹ thuật nhưng không được hiểu đầy đủ vẫn có thể dẫn đến những quyết định sai lầm. Thách thức của toán học trong tương lai vì thế không chỉ là giải bài toán nhanh hơn, mà còn phải bảo đảm tri thức tiếp tục được chia sẻ và kiểm chứng rộng rãi.
