Cây balsa, có tên khoa học Ochroma pyramidale, là một loài cây nhiệt đới bản địa từ miền nam Mexico đến vùng nhiệt đới Nam Mỹ. Cây thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae), thường mọc rất nhanh ở những khoảng rừng trống, nơi có nhiều ánh sáng. Trong điều kiện thích hợp, balsa có thể vươn tới khoảng 20–30 m.

Ảnh: botanicalrealm

Điều khiến balsa nổi tiếng trên toàn thế giới lại nằm dưới lớp vỏ cây: gỗ của nó cực kỳ nhẹ. Khối lượng riêng của gỗ balsa khô thường chỉ khoảng 100–170 kg/m³, dù có thể dao động khá rộng tùy cây và điều kiện sinh trưởng. Đây là một trong những loại gỗ thương mại có khối lượng riêng thấp nhất.

Bí mật nằm ở cấu trúc tế bào. Các tế bào gỗ balsa có thành tương đối mỏng và chứa nhiều khoảng rỗng. Sau khi được sấy khô, phần lớn những khoảng trống này chứa không khí, tạo nên một vật liệu nhẹ nhưng vẫn có tỷ lệ độ bền trên khối lượng rất đáng chú ý. Chính vì vậy, balsa không đơn giản là “gỗ mềm”; nó là một vật liệu tự nhiên có cấu trúc đặc biệt.

Ảnh: images.mcms.one

Thú vị hơn, cây balsa còn sống lại không có độ nổi tốt như nhiều người tưởng. Các tế bào gỗ khi cây còn tươi chứa đầy nước, khiến khối lượng của gỗ tăng lên đáng kể. Chỉ sau khi được khai thác và sấy, những khoảng trống trong cấu trúc tế bào mới chứa đầy không khí và tạo nên loại gỗ nổi tiếng nhẹ của balsa.

Đặc tính ấy từng đưa balsa vào một trong những chuyến thám hiểm nổi tiếng nhất thế kỷ XX. Năm 1947, nhà thám hiểm Na Uy Thor Heyerdahl cùng cộng sự vượt Thái Bình Dương trên chiếc bè Kon-Tiki được chế tạo chủ yếu từ những thân gỗ balsa. Chiếc bè đã thực hiện hành trình từ Peru tới Polynesia, trở thành một thử nghiệm nổi tiếng về khả năng vượt đại dương của những phương tiện cổ đại.

Ảnh: snexplores.org

Ngày nay, balsa vẫn được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là vật liệu composite dạng sandwich, mô hình, hàng không và một số ứng dụng kỹ thuật cần vật liệu nhẹ. Thị trường hiện đại thậm chí sử dụng balsa trong những cấu trúc kỹ thuật lớn, nơi trọng lượng thấp là yếu tố quan trọng.

Balsa cũng là một loài cây tiên phong đáng chú ý trong hệ sinh thái. Nó nhanh chóng chiếm lĩnh những khoảng rừng vừa bị xáo trộn, nơi cây cối khác chưa kịp phục hồi. Vì thế, một loài cây có vẻ “mong manh” lại có chiến lược sinh tồn rất hiệu quả: lớn thật nhanh, vươn lên đón ánh sáng và chiếm lấy khoảng trống trước các đối thủ.

Có lẽ đó là nghịch lý thú vị nhất của balsa: một trong những loại gỗ nhẹ nhất thế giới lại đến từ một cái cây có thể cao tới 30 mét.