Khoảng 6.000 năm trước, trên vùng đất ngày nay thuộc Romania, Moldova và Ukraine, một nền văn hóa tiền sử phát triển rực rỡ với những ngôi nhà bằng gỗ và đất sét, đồ gốm sơn hoa văn xoắn ốc tinh xảo và các khu định cư có quy hoạch đáng kinh ngạc. Đó là nền văn hóa Cucuteni–Trypillia, tồn tại trong khoảng 5000–3000 năm trước Công nguyên, được xem là một trong những hiện tượng văn hóa quan trọng của châu Âu thời đại đồ đá mới muộn và thời đại đồ đồng sớm.

Ảnh: scienzenotizie.it

Điều khiến các nhà khảo cổ kinh ngạc nhất là những “siêu khu định cư” Trypillia. Một số địa điểm trải rộng hàng trăm hecta, với hàng nghìn công trình được bố trí thành những vòng cung hoặc các dãy nhà đồng tâm quanh khoảng không gian trung tâm. Các địa điểm như Talianki, Maidanetske và Nebelivka cho thấy con người thời tiền sử có thể tổ chức cộng đồng ở quy mô lớn mà không cần chữ viết hay những công trình bằng đá đồ sộ như các nền văn minh nổi tiếng khác.

Quy mô ấy đặt ra câu hỏi: có thật đây là những thành phố theo nghĩa hiện đại? Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận. Chúng có thể là những khu định cư đông dân, trung tâm hội họp theo mùa hoặc những cộng đồng tập trung trong một khoảng thời gian nhất định. Dù cách gọi còn khác nhau, việc quy hoạch và duy trì những nơi này đòi hỏi sự phối hợp xã hội đáng kể.

Ảnh: pma.pl

Rồi hiện tượng kỳ lạ xuất hiện: nhiều siêu khu định cư dần bị bỏ hoang vào cuối thiên niên kỷ IV và đầu thiên niên kỷ III trước Công nguyên. Những hàng nhà biến mất, đồ gốm sơn cầu kỳ suy giảm, các cộng đồng chuyển sang mô hình cư trú nhỏ hơn. Không có bằng chứng đủ mạnh để quy toàn bộ sự biến mất này cho một cuộc chiến tranh hay thảm họa duy nhất.

Một giả thuyết cho rằng biến đổi khí hậu đã làm thay đổi điều kiện canh tác và chăn nuôi. Nghiên cứu đồng vị trong xương và thực vật cho thấy cư dân Trypillia từng có hệ thống nông nghiệp tương đối phát triển; vì vậy, việc các siêu khu định cư suy tàn không nhất thiết đơn giản là do thiếu lương thực. Những căng thẳng xã hội, thay đổi cách tổ chức cộng đồng và sự gia tăng vai trò của các nhóm chăn nuôi du mục cũng có thể góp phần.

Ảnh: itscraft.com.ua

Một chi tiết đặc biệt là nhiều ngôi nhà được cố ý đốt khi cộng đồng rời đi. Đây có thể là một phần nghi thức kết thúc vòng đời của khu định cư, chứ không nhất thiết là dấu vết của chiến tranh. Những đống tro và tường đất nung đã vô tình giúp các nhà khảo cổ ngày nay nhận diện dấu tích nhà cửa sau hàng thiên niên kỷ.

Cucuteni–Trypillia không biến mất theo kiểu một thành phố bị xóa sổ trong một đêm. Đúng hơn, lối sống từng tạo nên những cộng đồng khổng lồ dần thay đổi, nhường chỗ cho các hình thức cư trú và tổ chức xã hội mới. Bí ẩn của họ vì thế không chỉ nằm ở lý do những khu định cư bị bỏ hoang, mà còn ở một câu hỏi rộng lớn hơn: con người có thể sống cùng nhau đông đúc đến mức nào trước khi chính mô hình cộng đồng ấy phải thay đổi?