Mùa hè là thời điểm hàng loạt loại trái cây ngọt như vải, nhãn, xoài chín, sầu riêng hay mít bước vào chính vụ. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn nhiều trái cây ngọt lại xuất hiện cảm giác mệt mỏi, run tay, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc cồn cào như đói dù vừa mới ăn no. Hiện tượng này có thể liên quan đến một tình trạng được y học gọi là hạ đường huyết phản ứng (reactive hypoglycemia).

Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (American Diabetes Association - ADA), hạ đường huyết phản ứng là tình trạng đường huyết giảm xuống dưới mức bình thường trong vòng khoảng 2-5 giờ sau bữa ăn. Nguyên nhân thường liên quan đến việc cơ thể tiết ra quá nhiều insulin sau khi hấp thụ một lượng lớn carbohydrate hoặc đường đơn trong thời gian ngắn.

Thông thường, khi con người ăn thực phẩm chứa đường, glucose trong máu sẽ tăng lên. Tuyến tụy lập tức tiết insulin để đưa glucose từ máu vào các tế bào sử dụng làm năng lượng. Tuy nhiên, nếu lượng đường hấp thu quá nhanh, cơ thể có thể phản ứng bằng cách giải phóng nhiều insulin hơn mức cần thiết. Hậu quả là glucose trong máu bị kéo xuống thấp hơn bình thường, tạo nên tình trạng hạ đường huyết phản ứng.

Theo Trung tâm Y tế Cleveland Clinic (Mỹ), các triệu chứng thường gặp bao gồm run rẩy, đói cồn cào, tim đập nhanh, đổ mồ hôi, đau đầu, chóng mặt, khó tập trung, bồn chồn, lo lắng hoặc cảm giác kiệt sức đột ngột. Một số trường hợp nặng có thể xuất hiện lú lẫn hoặc ngất xỉu nếu đường huyết giảm quá thấp.

Hiện tượng này từng được các nhà khoa học ghi nhận ở những người ăn lượng lớn thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) cao. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí American Journal of Clinical Nutrition cho thấy các bữa ăn làm tăng đường huyết nhanh có thể dẫn đến tình trạng giảm đường huyết vài giờ sau đó, đồng thời làm gia tăng cảm giác đói và nhu cầu nạp thêm năng lượng.

Trong số các loại trái cây mùa hè, vải và nhãn là hai loại thường được nhắc đến nhiều nhất khi nói về nguy cơ ảnh hưởng đường huyết nếu ăn quá mức. Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), 100g quả vải chứa khoảng 15-16g đường tự nhiên. Một người có thể dễ dàng ăn vài trăm gram vải trong một lần mà không nhận ra lượng đường đã nạp vào cơ thể lớn đến mức nào.

Đặc biệt, một số nghiên cứu tại Ấn Độ từng ghi nhận hiện tượng trẻ em suy dinh dưỡng ăn nhiều vải khi bụng đói có thể xuất hiện các đợt hạ đường huyết nghiêm trọng. Nghiên cứu đăng trên tạp chí The Lancet Global Health năm 2017 xác định trong quả vải có chứa các hợp chất như hypoglycin A và methylenecyclopropylglycine (MCPG). Những chất này có thể làm cản trở quá trình tạo glucose của cơ thể trong điều kiện nhịn đói kéo dài, từ đó làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở nhóm đối tượng dễ tổn thương.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng đối với người trưởng thành khỏe mạnh, ăn vải không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị hạ đường huyết. Nguy cơ thường xuất hiện khi ăn quá nhiều, ăn lúc đói hoặc ở những người có rối loạn chuyển hóa đường huyết sẵn có.

Bác sĩ Robert Gabbay, cựu Giám đốc khoa học của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, từng nhận định rằng không chỉ lượng đường mà tốc độ hấp thu đường mới là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến phản ứng insulin của cơ thể. Những thực phẩm hoặc trái cây có hàm lượng đường cao nhưng ít chất xơ thường khiến glucose tăng nhanh hơn.

Theo PGS.TS.BS Nguyễn Xuân Ninh (Tổng hội Y học) cho biết, bệnh tiểu đường là bệnh mãn tính không lây liên quan trực tiếp từ hệ tiêu hóa, và ngày càng trở thành những vấn đề sức khỏe phổ biến và đáng lo ngại trong xã hội hiện đại. Mặc dù có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe, chế độ ăn uống hợp lý được xem là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa các bệnh lý mãn tính.

Ngoài vải và nhãn, các loại trái cây rất ngọt như sầu riêng, mít chín, nho khô hoặc xoài chín đậm cũng chứa lượng đường tương đối cao. Điều đó không có nghĩa những loại quả này có hại, nhưng việc tiêu thụ quá nhiều trong thời gian ngắn có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa đối với cơ thể.

Theo khuyến nghị của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, cách ăn trái cây hợp lý là chia thành các khẩu phần nhỏ thay vì ăn tập trung một lượng lớn trong một lần. Việc kết hợp trái cây với các nguồn protein hoặc chất béo lành mạnh như sữa chua không đường, các loại hạt hoặc bữa ăn chính cũng giúp làm chậm tốc độ hấp thu đường.

Đối với người mắc đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường, việc lựa chọn trái cây cần được cân nhắc kỹ hơn. Nhiều chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị ưu tiên các loại quả có chỉ số đường huyết thấp hoặc trung bình như táo, bưởi, cam, lê, kiwi, thanh long, dâu tây, việt quất hoặc ổi.

Ngược lại, người có đường huyết cao nên hạn chế ăn quá nhiều trong một lần đối với các loại quả chứa hàm lượng đường cao như vải, nhãn, sầu riêng, mít, xoài quá chín hoặc các loại trái cây sấy khô. Điều quan trọng không phải là cấm hoàn toàn mà là kiểm soát khẩu phần phù hợp.

Các chuyên gia của Trường Y Harvard cũng lưu ý rằng trái cây nguyên quả luôn là lựa chọn tốt hơn nước ép trái cây. Khi ép lấy nước, phần lớn chất xơ bị loại bỏ, khiến đường được hấp thu nhanh hơn và dễ làm tăng đột biến đường huyết.

Nhìn chung, trái cây vẫn là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa và chất xơ quan trọng đối với sức khỏe. Tuy nhiên, "tự nhiên" không đồng nghĩa với việc có thể ăn không giới hạn. Việc tiêu thụ quá nhiều trái cây ngọt trong thời gian ngắn có thể khiến cơ thể phản ứng bằng cách tiết insulin mạnh hơn, từ đó làm xuất hiện tình trạng hạ đường huyết phản ứng ở một số người.

Trong những ngày hè, thay vì ăn hàng chục quả vải, nhãn hoặc một lượng lớn trái cây ngọt trong một lần, các chuyên gia khuyến nghị nên ăn đa dạng nhiều loại quả khác nhau, chia nhỏ khẩu phần và tránh ăn khi bụng đói. Đó là cách đơn giản nhất để tận hưởng lợi ích dinh dưỡng của trái cây mà không gây áp lực quá lớn cho hệ thống điều hòa đường huyết của cơ thể.