Mực nang thuộc nhóm động vật chân đầu, cùng họ hàng với mực ống và bạch tuộc. Hơn 90 loài mực nang sinh sống ở các vùng biển nhiệt đới và ôn đới, phần lớn quanh những khu vực đáy cát, bùn hoặc đá. Dù có thân mềm, chúng là những kẻ săn mồi tinh vi, sở hữu đôi mắt phát triển, hệ thần kinh phức tạp và một trong những cơ chế ngụy trang ấn tượng nhất thế giới động vật.

Vũ khí nổi bật nhất của mực nang là lớp da có khả năng đổi màu gần như tức thì. Những tế bào sắc tố gọi là chromatophore chứa các túi sắc tố li ti, được điều khiển bởi cơ và hệ thần kinh. Khi các cơ co lại, túi sắc tố mở rộng, làm màu sắc hiện rõ; khi chúng giãn ra, màu sắc thu hẹp hoặc biến mất. Các cấu trúc phản xạ ánh sáng khác dưới da còn tạo ra những sắc thái óng ánh, giúp cơ thể biến đổi thành nhiều hoa văn phức tạp.

Điều kỳ lạ là mực nang không chỉ đổi màu để hòa lẫn với môi trường. Chúng còn có thể biến đổi bề mặt cơ thể, tạo những phần lồi giống rong biển, đá hoặc san hô. Nghiên cứu công bố năm 2025 ghi nhận mực nang vây rộng (Sepia latimanus) sử dụng nhiều kiểu trình diễn thị giác khi săn cua, bao gồm bắt chước lá và san hô, nhằm tiếp cận con mồi mà ít bị phát hiện hơn.

Ảnh: fish-alert.com

Trong số các loài nổi bật, mực nang thường (Sepia officinalis) phân bố ở Đại Tây Dương và Địa Trung Hải, được nghiên cứu nhiều về hành vi và khả năng học hỏi. Mực nang khổng lồ Australia (Ascarosepion apama, thường được gọi là Sepia apama trong tài liệu cũ) có thể dài tới khoảng một mét tính cả các xúc tu, đồng thời nổi tiếng với những cuộc tụ tập sinh sản quy mô lớn. Một số loài mực nang nhỏ hơn lại có màu sắc rực rỡ, tạo nên vẻ ngoài chẳng khác nào sinh vật ngoài hành tinh.

Mực nang có tám tay và hai xúc tu dài chuyên dùng để bắt mồi. Chúng thường phóng hai xúc tu ra rất nhanh để tóm lấy cá hoặc giáp xác, sau đó đưa con mồi về phía miệng có chiếc mỏ cứng. Khi gặp nguy hiểm, chúng có thể phun mực tạo màn che để đánh lạc hướng kẻ săn đuổi, rồi dùng lực đẩy nước qua phễu để lao đi.

Ảnh: Wikimedia Commons

Một đặc điểm khác ít người biết là bên trong cơ thể mực nang có mai nang — cấu trúc vỏ giàu calcium carbonate, gồm nhiều khoang nhỏ giúp điều chỉnh độ nổi. Đây không phải bộ xương ngoài như vỏ sò, mà là một cấu trúc nằm bên trong cơ thể. Mai nang còn được sử dụng trong đời sống con người, chẳng hạn làm nguồn bổ sung khoáng cho chim nuôi hoặc dùng trong một số hoạt động thủ công.

Điều khiến mực nang trở thành đối tượng nghiên cứu hấp dẫn không chỉ là vẻ đẹp của chúng, mà còn là khả năng xử lý thông tin thị giác và điều khiển cơ thể cực kỳ linh hoạt. Dù không nhìn thế giới bằng cách giống con người, chúng vẫn có thể điều chỉnh hoa văn để phù hợp với nền đáy biển. Mỗi lần mực nang biến đổi màu sắc, đó không đơn thuần là một màn trình diễn, mà là kết quả của sự phối hợp tinh vi giữa giác quan, thần kinh và cơ bắp - một thành tựu tiến hóa đã được mài giũa qua hàng triệu năm.