Nếu nhắc đến những thành phố cổ nhất thế giới, nhiều người sẽ nghĩ tới Babylon, Ur hay các thành phố Ai Cập. Nhưng tại thung lũng Jordan, thành phố Jericho lại đưa lịch sử đô thị của nhân loại lùi xa hơn rất nhiều – tới khoảng 10.500 năm trước. Khu khảo cổ Tell es-Sultan, nằm cạnh một con suối tự nhiên, được UNESCO ghi nhận là nơi lưu giữ dấu tích của một trong những cộng đồng định cư lâu đời nhất mà con người từng biết.

Ảnh: Wikimedia Commons

Điều đặc biệt nhất ở Jericho là bức tường đá có niên đại khoảng thiên niên kỷ thứ 9–8 trước Công nguyên. UNESCO cho biết, khu định cư Neolithic tại đây đã có tường, hào và một tháp đá lớn từ thời kỳ rất sớm, khi phần lớn con người vẫn còn sống bằng săn bắt, hái lượm hoặc mới bắt đầu chuyển sang nông nghiệp.

Bức tường khiến Jericho trở nên đặc biệt không chỉ vì tuổi đời. Nó cho thấy những con người sống cách chúng ta khoảng 10.000 năm đã có khả năng tổ chức lao động tập thể và xây dựng những công trình quy mô lớn. Một số nghiên cứu khảo cổ ước tính bức tường cao khoảng 3,6m, trong khi bên ngoài còn có một con hào được đào sâu xuống nền đá. Nếu được xem như một công trình phòng thủ đô thị, đây được coi là một trong những bức tường thành cổ nhất từng được phát hiện.

Ảnh: the-israel-guide

Ngay bên trong hệ thống phòng thủ là một công trình còn gây nhiều tò mò hơn: Tháp Jericho. Công trình bằng đá cao khoảng 8,5m có cầu thang bên trong, được xây dựng vào khoảng 8.000 năm trước Công nguyên. Nó thuộc nhóm những công trình bằng đá monumental sớm nhất của nhân loại. Các nhà khảo cổ vẫn tranh luận về mục đích ban đầu của tháp: phòng thủ, nghi lễ, biểu tượng quyền lực hay một chức năng cộng đồng nào đó.

Ảnh: Wikimedia Commons

Nhưng Jericho còn kể một câu chuyện lớn hơn về sự ra đời của văn minh. Từ một cộng đồng định cư bên nguồn nước, con người dần xây nhà, tích trữ lương thực, tổ chức không gian sống, tạo ra công trình công cộng và hình thành những tập quán xã hội, tôn giáo phức tạp hơn. Các lớp khảo cổ tại Tell es-Sultan cho thấy 29 giai đoạn cư trú, kéo dài qua nhiều thiên niên kỷ.

Năm 2023, Khu di tích khảo cổ Ancient Jericho/Tell es-Sultan được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Thế giới. Đứng trước những bức tường đã hóa thành đất đá qua hàng nghìn năm, điều đáng kinh ngạc có lẽ không phải là Jericho đã tồn tại lâu đến thế, mà là từ rất lâu trước khi có những thành phố mà chúng ta thường gọi là “cổ đại”, con người đã bắt đầu nghĩ đến việc xây dựng một nơi để cùng nhau sinh sống và bảo vệ nó.